Một vũ điệu khèn Mông.

Do điệu múa khèn có tính chất mạnh mẽ, đòi hỏi sự dũng cảm, nhanh nhẹn, khéo léo, tài hoa với nhiều yếu tố nghệ thuật và kỹ thuật cao, nên chỉ có nam giới tham gia. Điệu múa độc đáo này thường được tổ chức trong các cuộc vui, các lễ hội như: Hội sài sán – hội chơi núi đầu xuân, hội gầu tào – lễ hội cầu tự, những phiên chợ xuân...

Các nhà nghiên cứu đã thống kê có tới hơn 30 động tác trong điệu dân vũ này như: Đi thường, nhảy đưa chân, nhảy lướt, quay đổi chỗ, vờn khèn, đá gót, ngồi quay, chọi gà, nhảy ngang đạp chân, bước trườn, bước lượn, ngoáy chân, đánh chân tại chỗ, quay di động, quay nhích gót, lăn khèn..., trong đó, mô-típ chủ đạo là quay hất gót tại chỗ và quay hất gót di động trên vòng quay lớn rồi thu hẹp dần theo hình xoáy ốc. Cuộc sống lao động, chiến đấu chống kẻ thù hai chân và bốn chân, khát vọng yêu đương... được thể hiện tinh tế trong những vũ điệu đẹp mắt, tài hoa, dũng mãnh và trữ tình. Có những điệu múa vô cùng khó như điệu lăn khèn, người múa khèn phải vừa ôm khèn vừa lăn mình trên đất, tiếng khèn vẫn không bị đứt quãng, âm vực không thay đổi. Có lúc, người múa khèn còn trồng cây chuối dựng đứng thân mình mà “dòng suối” âm thanh vẫn dạt dào tuôn chảy, điệu múa đạt tới đỉnh cao của nghệ thuật, hoành tráng đầy chất trữ tình. Điều thú vị là trong khi thể hiện các điệu múa dù khó đến đâu tiếng khèn không được để ngắt quãng hoặc lỗi nhịp. 

Khèn Mông được chế tác bằng gỗ pơ-mu, làm hộp cộng hưởng cùng 6 ống trúc lớn, nhỏ, dài, ngắn khác nhau. Tiếng khèn có thể cùng lúc phát ra nhiều âm thanh, nhiều bè, vang xa, trầm hùng như tiếng của gió ngàn trong lá, của dòng nước đang reo vui êm ả trôi xuôi, của thác đổ, chim kêu, vượn hót... Dòng suối âm thanh tuyệt diệu ấy chảy mãi từ ngọn nguồn lịch sử văn hóa dân tộc cho đến tận bến bờ hiện tại, vươn tới tương lai.

 Con trai dân tộc Mông từ 13 tuổi đã có cây khèn trên vai mỗi khi lên nương, xuống chợ. Có thể nói, khèn là nhạc cụ không thể thiếu trong sinh hoạt cộng đồng của người Mông, trở thành biểu trưng của văn hóa Mông. Người Mông đời này kế tiếp đời sau đều dạy con trai vươn đến đỉnh cao của nghệ thuật thổi và múa khèn. Đã là con trai Mông thì điều đáng quý và trân trọng nhất đầu tiên là phải biết chơi khèn.

 Với các chàng trai Mông, thổi khèn hay, múa khèn giỏi là một trong những tiêu chí để đánh giá tài năng, đức độ và để các cô gái lựa chọn bạn tình. Tiếng khèn như sợi chỉ hồng xe duyên đôi lứa. Điệu múa khèn Mông vẫn thường được dàn dựng trên các sân khấu chuyên nghiệp, được trình diễn nhiều trong và ngoài nước, được bạn bè quốc tế khâm phục, tán thưởng và giành được nhiều giải thưởng trong các hội diễn ở Trung ương và các địa phương. Khèn Mông và điệu múa khèn độc đáo trở thành tài sản văn hóa vô giá không chỉ của riêng người Mông, mà còn là món quà tinh thần đặc sắc cho những ai duyên may một lần được thưởng thức.