Các nhà đàm phán của I-ran và nhóm P5+1 chụp ảnh kỷ niệm sau lễ ký kết thỏa thuận hạt nhân lịch sử. Ảnh: AFP

Những thay đổi về địa chiến lược

Theo các chuyên gia về khủng hoảng quốc tế, giống như các thỏa thuận giải trừ vũ khí khác, thỏa thuận Viên tập trung vào một khía cạnh rất hẹp nhưng liên quan đến tất cả các vấn đề giữa I-ran và phần còn lại của thế giới. Iran là quốc gia có nhiều ảnh hưởng ở khu vực Trung Đông nên Mỹ và phương Tây đã đưa ra lựa chọn mang tính chiến lược để bắt tay với I-ran nhằm giải quyết các vấn đề khu vực.

Giới quan sát nhất trí cho rằng, thỏa thuận sẽ tạo bước ngoặt mở đường cho việc bình thường hóa quan hệ Mỹ - I-ran, vốn bị cắt đứt từ năm 1980 sau cuộc khủng hoảng bắt cóc con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tê-hê-ran. Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Ba-rắc Ô-ba-ma nói rõ rằng, tuy I-ran đóng vai trò quan trọng trong các nỗ lực nhằm chấm dứt nhiều cuộc chiến đẫm máu như ở Xy-ri, song Oa-sinh-tơn không kỳ vọng vào việc “bình thường hóa quan hệ” với quốc gia Hồi giáo này.

Khẳng định thỏa thuận là dấu mốc lịch sử quan trọng, nhưng chủ nhân Nhà Trắng nói, nó không thể “xóa nhòa các khác biệt sâu sắc” giữa Mỹ và I-ran. Dù vậy, trước mắt, thỏa thuận này cũng sẽ giúp hai nước tăng cường hợp tác để giải quyết các cuộc khủng hoảng ở I-rắc và Xy-ri, cũng như chống lại chủ nghĩa cực đoan bạo lực và tổ chức khủng bố “Nhà nước Hồi giáo” (IS) tự xưng.

Hiện chính sách Trung Đông của chính quyền Ô-ba-ma đang bị chỉ trích bởi một loạt thất bại, trong đó có việc không ngăn chặn được sự mở rộng của IS. Vì vậy, giới quan sát cho rằng, thỏa thuận hạt nhân với I-ran sẽ giúp Mỹ tranh thủ sự ủng hộ của Tê-hê-ran trong cuộc chiến chống IS. Trên thực tế, các cuộc không kích của liên quân do Mỹ đứng đầu chống IS chỉ mang lại những kết quả hạn chế. Việc sử dụng sức mạnh không quân tỏ ra không mấy tác dụng khi đối phó với lực lượng Hồi giáo cực đoan hiện đang chiếm giữ nhiều vùng đất rộng lớn ở I-rắc và Xy-ri.

Tác động tích cực đến kinh tế thế giới

Nhận định thỏa thuận hạt nhân với I-ran vượt xa vấn đề vũ khí hạt nhân, Giáo sư Phran-xít Bôi-lơ đến từ Đại học I-li-noi (Mỹ) nhấn mạnh thỏa thuận này sẽ ảnh hưởng trên phạm vi rộng, từ Trung Đông đến Trung Á, không những về mặt địa chính trị, mà còn tác động đến nhiều lĩnh vực khác. Theo ông, trong ngắn hạn, thỏa thuận chắc chắn sẽ tạo ra ảnh hưởng không nhỏ tới thị trường năng lượng thế giới, do những hạn chế xuất khẩu dầu mỏ của I-ran được dỡ bỏ. Trong quá trình đàm phán tại Viên, Ngoại trưởng I-ran Mô-ha-mát Gia-vát Gia-ríp đã công khai ám chỉ điều này, khi đề cập triển vọng thúc đẩy các dự án năng lượng sau khi đạt thỏa thuận.

Người dân I-ran vui mừng với thỏa thuận hạt nhân vừa đạt được tại Viên. Ảnh: Reuters

Theo dự đoán, phải tới giữa năm sau, I-ran mới có thể bắt đầu xuất khẩu dầu mỏ và các biện pháp cấm vận kinh tế mới được dỡ bỏ, song các nhà đầu tư tỏ ra khá lạc quan với những cơ hội mà thỏa thuận hạt nhân mang lại.

Nhìn lại tiến trình đàm phán hạt nhân I-ran, có thể thấy chặng đường kéo dài suốt 12 năm đầy chông gai, nhưng kết quả thu được là một hiệp định toàn diện, góp phần giải quyết vấn đề hạt nhân ở Trung Đông, tránh một cuộc chạy đua vũ trang và xung đột tại khu vực, đồng thời mang lại hy vọng giải tỏa các “điểm nóng” khác trên thế giới bằng giải pháp ngoại giao. Dù còn nhiều chỉ trích tại Quốc hội Mỹ, I-xra-en hay A-rập Xê-út, song các mối lợi tiềm tàng mà thỏa thuận này sẽ mang lại là không thể phủ nhận. Bên cạnh đó, thỏa thuận cho thấy các nhà lãnh đạo thế giới, mặc dù còn những quan điểm khác biệt về nhiều vấn đề (như cuộc xung đột tại U-crai-na, những tranh chấp ở Biển Đông…), vẫn có thể cùng nhau ngồi lại giải quyết một vấn đề chung. 

Theo các văn bản được công bố, thỏa thuận hạt nhân giữa I-ran và nhóm P5+1 gồm 3 nội dung chính: (1)I-ran sẽ cắt giảm 2/3 số máy ly tâm, từ khoảng 19.000 xuống còn hơn 6.100 máy và duy trì con số này trong vòng 10 năm. Những máy ly tâm bị cắt giảm sẽ được sử dụng cho các mục đích khác ngoài việc làm giàu u-ra-ni. (2) Quốc tế từng bước dỡ bỏ cấm vận kinh tế chống I-ran, song lệnh cấm vận vũ khí vẫn được tiếp tục duy trì trong 5 năm và cấm vận tên lửa trong 8 năm. (3) Tăng cường các biện pháp kiểm soát chương trình hạt nhân của Iran thông qua các đợt giám sát thường xuyên và đột xuất tới các cơ sở hạt nhân, kể cả các cơ sở ngầm dưới lòng đất.