Biên phòng - Đối với người Mường, cồng chiêng không chỉ đơn giản là nhạc cụ mà còn trở thành giá trị văn hóa tinh thần không thể thiếu trong đời sống cộng đồng. Không gian văn hóa cồng chiêng Mường với phương thức trình diễn độc đáo đã tồn tại và phát triển cùng lịch sử phát triển của người Mường. Tuy nhiên, hiện nay, không gian văn hóa này đang bị mai một ở cả số lượng và các nghệ nhân biết đánh chiêng theo giai điệu.
Đội cồng chiêng dân tộc Mường trong lễ hội vào mùa.Thực trạng đáng báo động Cồng chiêng đã gắn với cuộc sống của người Mường từ ngàn đời nay, nhưng đang đứng trước nguy cơ bị mai một. Trước đây, hầu hết các gia đình người Mường có cồng chiêng. Cồng chiêng được gìn giữ và trở thành vật gia bảo truyền đời. Nhưng khi cuộc sống khó khăn, phần lớn số cồng chiêng quý giá đó đã trở thành vật mua bán, đổi chác với giá rẻ. Có những chiếc chiêng quý bị đập vụn bán cho đồng nát. Vì thế, Hòa Bình đã mất đi hàng nghìn, hàng vạn cồng chiêng quý. Đáng tiếc là bây giờ, khi cuộc sống bớt khó khăn, nhiều gia đình muốn mua lại chiêng nhưng những chiếc chiêng cổ quý giá không có nơi nào đúc nữa.
Nguy cơ mai một cồng chiêng còn thể hiện ở số người biết đánh chiêng giai điệu rất ít, chủ yếu là ở lứa tuổi trung niên, người già, giới trẻ chỉ biết khầm theo tiết tấu dàn chiêng. Một số bản nhạc chiêng cổ cũng bị mai một, bị lãng quên hoặc phát triển làm biến dạng âm nhạc đặc sắc quý giá của dân tộc. Nhiều nghệ nhân già qua đời mang theo cả kho tàng di sản văn hóa cồng chiêng mà khó phục hồi được...
Việc bảo tồn và phát huy không gian văn hóa cồng chiêng Mường là nhiệm vụ cấp bách hiện nay. Ông Bùi Tú Cao, Trưởng phòng Nghiệp vụ văn hóa, Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình cho biết: Năm 2010, số lượng cồng chiêng ở Hoà Bình là 9.960 chiếc và đã thu âm được 50 bài chiêng chưa từng được công bố. Những giá trị nghệ thuật của chiêng người Mường đang bị mất dần. 35 điệu cồng cổ hiện nay chỉ còn 6-7 điệu, 1 số điệu chỉ có trên ký tự. Hiện, tỉnh đang lập kế hoạch kiểm kê lại toàn bộ và đánh giá lại giá trị của cồng chiêng...
Cần sự vào cuộc của các ngành
Các nhà nghiên cứu văn hóa đều cho rằng, để bảo tồn và phát huy giá trị của không gian văn hóa cồng chiêng Mường, trước hết cần làm sáng rõ những yếu tố văn hóa cồng chiêng trong đời sống văn hóa của người Mường và những nét đặc sắc trong nghệ thuật văn hóa cồng chiêng.
Khái niệm “cồng chiêng” trong trường hợp nói về cồng chiêng Mường là để chỉ một loại hình văn hóa, chứ không đơn thuần để nói về nhạc khí. Nhà nghiên cứu văn hoá, NSƯT Bùi Chí Thanh cho rằng, không gian văn hóa cồng chiêng Mường gắn bó lâu đời với người Mường, với từng gia đình và cả cộng đồng dân tộc, với những phương thức trình diễn, trình tấu độc đáo, thích ứng với mọi nhu cầu, hoàn cảnh, từ ngữ cảnh nhỏ gọn, sâu lắng đến hoành tráng, tưng bừng... Chính vì vậy, việc gìn giữ và bảo tồn không gian văn hóa cồng chiêng là hết sức quan trọng.
Việc bảo tồn và phát huy văn hóa cồng chiêng là việc làm cần có sự tham gia, phối hợp của tất cả các ngành, thường xuyên tổ chức tuyên, truyền giáo dục đồng bào về ý thức giữ gìn và có biện pháp ngăn chặn việc mua bán cồng chiêng Mường cổ ở các bản Mường. Các cơ quan chức năng cần phối hợp chặt chẽ với các địa phương, già làng, trưởng bản để khảo sát, kiểm kê lại số huyện có cồng chiêng và số nghệ nhân biết sử dụng cồng chiêng, có chính sách cụ thể để giúp đỡ các gia đình nghệ nhân có truyền dạy cho thế hệ sau.
Trong những năm gần đây, Sở Văn hoá - Thể thao và Du lịch tỉnh Hòa Bình đã phối hợp với nhân dân địa phương duy trì lễ hội cồng chiêng Mường hàng năm. Thông qua đó, các bài chiêng Mường có dịp được vang lên, kích thích lòng tự hào về cồng chiêng của đồng bào Mường. Sau những lần tổ chức, nhiều gia đình Mường đã tìm mua chiêng, phục dựng lại những bài chiêng từ lâu gia đình không diễn tấu.
Điều này đã góp phần nâng cao ý thức giữ gìn, bảo vệ và phát huy cồng chiêng Mường trong nhân dân. Theo Tiến sĩ Kiều Trung Sơn (Viện Nghiên cứu văn hóa), để bảo tồn và phát huy có hiệu quả các giá trị của cồng chiêng Mường, Nhà nước cần có chính sách đãi ngộ cho các nghệ nhân cồng chiêng, bởi họ chính là những người lưu giữ các bài chiêng bằng trí nhớ, tập huấn cho những người trong ngành Văn hóa để tổ chức điều tra, sưu tầm các bài chiêng.
Với nhận thức đúng mức của các ban, ngành, địa phương cùng sự chung tay của các nhà nghiên cứu và nghệ nhân dân gian, có thể hy vọng “báu vật” cồng chiêng Mường sẽ được gìn giữ và phát huy trong tương lai.
