Cơm áo không đùa với... nhà báo

PV: Vốn là Chủ nhiệm Chính trị, rồi Chỉ huy BĐBP cấp tỉnh, chỉ một thời gian ngắn sau khi chuyển sang gây dựng Báo Biên phòng, anh đã làm cho tờ báo có chỗ đứng trong lòng bạn đọc bằng một "lối đi riêng"
- theo như cách đánh giá của nhiều người. Anh có thể tiết lộ cho bạn đọc Báo Biên phòng biết "lối đi riêng" đó là gì?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Nói như vậy chưa thật đúng, nhưng để một cơ quan báo chí phát triển, đúng là cần phải xác định một "lối đi" phù hợp với điều kiện đặc thù của nó. "Lối đi" của Báo Biên phòng có 3 yếu tố cần phải chú trọng: Công tác giáo dục, rèn luyện người làm báo, tuyển chọn bố trí nhân sự và bài toán về tài chính.

PV: Cụ thể, 3 "câu chuyện" đó là gì, thưa anh?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Trước hết, làm lãnh đạo phải chăm lo công tác giáo dục chính trị tư tưởng cho đội ngũ làm báo. Ngoài việc thường xuyên nâng cao bản lĩnh chính trị, ý chí trách nhiệm, rèn luyện đạo đức nghề nghiệp, tác phong công tác... các phóng viên, biên tập viên của Báo Biên phòng phải say nghề, say với nhiệm vụ tuyên truyền về biên giới, biển đảo. Phải có tình yêu nơi địa đầu Tổ quốc. Những hy sinh, cống hiến của quân và dân biên giới luôn là nguồn cảm hứng sáng tạo tác phẩm báo chí.

Hay nói cách khác là lãnh đạo phải biết tạo được "lửa nghề", thắp sáng "lửa nghề" trong tâm của mỗi nhà báo. Cán bộ, chiến sỹ BĐBP coi "Đồn là nhà, biên giới là quê hương, đồng bào các dân tộc là anh em ruột thịt" thì các nhà báo phải đồng hành cùng cán bộ, chiến sỹ. Phải thấu hiểu chia sẻ cùng đồng chí, đồng bào nơi biên giới về cuộc sống khó khăn, vất vả thường ngày. Người làm báo Biên phòng, cũng như cán bộ, chiến sỹ Biên phòng "đi dân nhớ, ở dân thương". Nhà báo đến nhiều, nhưng bộ đội và nhân dân vẫn mong đến. Đây là một tiêu chí phấn đấu của phóng viên Báo Biên phòng. Khi mà đơn vị không muốn tiếp, người dân hờ hững thì phóng viên phải xem lại mình, Tòa soạn phải có biện pháp.

Đại tá Nguyễn Hòa Văn giới thiệu Báo Biên phòng tại Hội Báo Xuân 2015. Ảnh: Đức Giang

Một vấn đề rất quan trọng trong chiến lược phát triển của cơ quan báo chí là phải ổn định và tăng thêm thu nhập cho người làm báo. Người làm báo khác với công chức, viên chức, họ làm việc không chỉ trong 8 giờ mỗi ngày. Muốn có tác phẩm báo chí có chất lượng phải thường xuyên làm việc thêm giờ. Giờ nghỉ, ngày nghỉ theo quy định của Nhà nước, mọi người được nghỉ, nhưng nhà báo thì không nghỉ và không thể tổ chức làm ca để nghỉ bù. Các cơ quan báo chí chuyên nghiệp luôn tìm cách để trả tiền nhuận bút, tiền thù lao biên tập cho người làm báo đúng quy định của Nhà nước, có như vậy mới trả công, bù đắp được sức lao động mà các nhà báo bỏ ra. Phóng viên giỏi phải được hưởng cao hơn phóng viên bình thường. Làm lãnh đạo báo phải luôn quan tâm đến điều này.

Báo Biên phòng đã có một thời biên chế chỉ có 16 người, mỗi tuần làm 1 số báo Biên phòng, nhiệm vụ tuyên truyền không đáp ứng được, phóng viên, biên tập viên thu nhập thấp. Nhiều phóng viên giỏi "chân trong chân ngoài" để kiếm thêm thu nhập ổn định cuộc sống. Ngày nay ở Báo Biên phòng, số lượng cán bộ, nhân viên, cả lao động hợp đồng gần cả trăm người, bố trí khắp nước, nhưng anh chị em làm không hết việc. Thu nhập thêm của cá nhân trong tòa soạn được tăng lên nhiều lần.

Nếu lực lượng lao động chỉ có biên chế trong quân đội thì Báo Biên phòng cũng chỉ làm được mỗi tuần 1 số như các báo Quân khu, Quân chủng. Báo Biên phòng muốn trở thành kênh thông tin quan trọng tuyên truyền về nhiệm vụ xây dựng, quản lý và bảo vệ biên giới quốc gia thì báo phải được tham gia thực hiện các loại hình báo chí, tăng ấn phẩm, tăng kỳ xuất bản báo in. Khối lượng công việc của Báo Biên phòng từ năm 2005 so với trước đó tăng lên gấp 2 lần (xuất bản thêm Phụ trương An ninh biên giới), từ năm 2007 tăng lên gấp 4 lần (xuất bản thêm báo Biên phòng điện tử, phối hợp tổ chức sản xuất phim và các chương trình truyền hình).

Từ năm 2012 tăng lên gấp 6 lần (tăng kỳ xuất bản Báo Biên phòng và Phụ trương An ninh biên giới). Báo Biên phòng thường xuyên phải tìm nguồn tài chính để trả lương cho hơn 50 lao động hợp đồng, đồng thời ổn định và tăng thêm thu nhập cho cả tòa soạn. Đây là một bài toán khó về mặt tài chính. Bài toán này Báo Biên phòng đã giải quyết thành công nhờ được trên cho phép thực hiện cơ chế quyền tự chủ theo Nghị định 43 của Chính phủ.

"Tai nghe bốn phương, mắt nhìn tám hướng"

PV: Anh vừa nói đến câu chuyện tự chủ tài chính của cơ quan báo chí. Nhiều người lo lắng rằng, việc này ít nhiều ảnh hưởng đến định hướng tuyên truyền, bởi yếu tố thị trường đã ít nhiều len lỏi vào đời sống báo chí?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Vấn đề là ở chỗ bản lĩnh và đạo đức người làm báo. Theo tôi, cơ chế tự chủ dường như không ảnh hưởng đến chất lượng thông tin và hiệu quả tuyên truyền trên các ấn phẩm. Thông tin của nhà báo là thông tin mới, sự thật và có lợi. Đăng tải những thông tin có lợi cho đất nước, cho xã hội thì mới đăng. Có thể là sự thật, nhưng không có lợi thì không đăng. Hiện chúng tôi đang thực hiện chỉ đạo của Quân ủy Trung ương, Bộ Quốc phòng và Tổng cục Chính trị triển khai thực hiện đề án hiện đại hóa Báo Biên phòng (trong đề án hiện đại hóa báo chí Quân đội) đến năm 2018 đi đôi với việc triển khai thực hiện đề án tự chủ theo Nghị định 43/CP của Chính phủ một cách có hiệu quả nhất.

Trong đó, tập trung ưu tiên kiện toàn, củng cố tổ chức xây dựng nâng cao chất lượng đội ngũ làm báo, bảo đảm cho báo luôn luôn đi đúng tôn chỉ mục đích, định hướng chính trị. Đó là một phần việc rất quan trọng trong nhiều công việc nhằm rút ngắn hành trình tăng tốc đưa Báo Biên phòng phát triển bền vững.

PV: Thực tế đã chứng minh Tổng biên tập là một "nghề" đòi hỏi cao, nghiêm túc về bản lĩnh chính trị, phẩm chất đạo đức, trình độ nghiệp vụ và kinh nghiệm thực tiễn trong hoạt động báo chí. Anh nghĩ gì về sự đúc kết này?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Trong đời sống xã hội hiện nay, báo chí đóng vai trò quan trọng ở nhiều mặt chính trị xã hội và đời sống văn hóa thường ngày. Ở mỗi tòa soạn báo, vai trò đó được "tạo ra" bởi nhiều khâu, nhiều công đoạn nằm trong quy trình tác nghiệp. Là "thuyền trưởng" của "con tàu tòa soạn", Tổng biên tập phải thể hiện bản lĩnh của mình, gắn liền số phận mình với số phận của thủy thủ đoàn, gắn liền với con tàu, gắn liền với việc định hướng. Thuyền trưởng có thể ra lệnh, sang trái hoặc sang phải, nhưng điều quan trọng là thuyền trưởng phải vững vàng, quyết đoán để con tàu lách sóng ngầm, tảng đá ngầm, tiến tới mục tiêu đã chọn.

Nói cụ thể hơn, đối với tờ báo, Tổng biên tập phải là người chịu trách nhiệm chính. Chất lượng của tờ báo phần nhiều phụ thuộc vào phẩm chất và năng lực tổ chức của Tổng biên tập. Còn diễn đạt một cách hình ảnh, Tổng biên tập trước hết phải nghe, phải theo dõi "nhiệt độ xã hội" để cân nhắc liều lượng, định hướng nội dung tuyên truyền. Tai phải nghe bốn phương, mắt phải nhìn tám hướng...

PV: Ở Tòa soạn Báo Biên phòng, sự đúc kết này được thể hiện như thế nào, thưa anh?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Ở Báo Biên phòng, tôi chủ trương "thuyền trưởng", Tổng biên tập không chỉ là ngồi đó duyệt bài mà phải tổ chức bộ máy, dây chuyền sản xuất sao cho thật hiệu quả. Phải tập hợp được nhân tài, thuyết phục anh chị em phóng viên để họ nhiệt tình sáng tạo. Phải làm sao để anh chị em có hứng thú trong công việc. Chẳng hạn, xem truyền hình, thấy người ta làm một cái phóng sự nào đó, trong đầu mình cũng phải nghĩ ngay rằng "sao mình không nhìn dưới góc cạnh khác cho hay hơn?". Hoặc đọc trên báo bạn, thấy họ đang có một chuyên đề chất lượng, phóng viên phải "vò đầu": "Tại sao mình không làm được?"...

"Ý tưởng mới" và cách dùng người là bí quyết phát triển

PV: Để Báo Biên phòng có được "gương mặt mới" như hôm nay - với nhiều ấn phẩm báo chí truyền thống cũng như sản phẩm truyền thông đa phương tiện, theo anh, bí quyết của sự phát triển là gì?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Trước khi về Báo Biên phòng, tôi từng là cộng tác viên cho một số tờ báo, nhưng chưa một ngày làm phóng viên chuyên nghiệp. Sau khi Báo Biên phòng được cấp phép phát hành rộng rãi, thì tháng 6-2001, tôi được điều về báo giữ chức vụ Tổng biên tập. Chỉ sau khi được cấp phép gần 5 tháng, tờ báo Biên phòng chính thức ra đời ấn phẩm mang hình hài đúng nghĩa là một tờ báo được phát hành rộng rãi chứ không phải là tờ báo phát hành nội bộ như trước đây. Rồi sau đó là Phụ trương An ninh biên giới, báo Biên phòng điện tử...

Nhưng nếu chỉ thực hiện xuất bản báo in thì Báo Biên phòng không thể phát triển mạnh được. Khi mọi thứ ổn định, tôi có thời gian làm nhiều việc khác, tìm dự án xây dựng "thương hiệu" thu hút nguồn tài trợ, quảng cáo, thu hút đối tác hợp tác tuyên truyền... vừa tạo thêm kinh phí cho hoạt động của tòa soạn và trả lương cho nhân viên hợp đồng. Tất cả những sự bứt phá này đều xuất phát từ ý tưởng. Tóm lại, theo tôi, làm báo là lao động trí óc, cho nên rất cần phải có ý tưởng mới. Đó chính là bí quyết phát triển của Báo Biên phòng.

PV: Chỉ có ý tưởng thôi thì rõ ràng là chưa đủ. Theo anh, muốn thực hiện thành công ý tưởng, điều quan trọng nhất là gì?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Theo tôi, việc đầu tiên sau khi có ý tưởng là đừng bao giờ để nó chìm trong quên lãng hay chần chừ. Phải bắt tay vào làm ngay dù lúc đó là đêm khuya. Có thể ban đầu chỉ cần gạch ra những đầu dòng đơn giản, ví dụ như: Sản phẩm là gì, dành cho ai, lợi thế tuyên truyền của dự án là gì, thách thức nằm ở đâu. Tuy nhiên, quan trọng hơn hết là phải xây dựng một khung thời gian cụ thể để biến ý tưởng thành những công việc cụ thể. Tất nhiên, không thể thiếu sự đam mê. Cái này rất quan trọng. Khi ăn, khi ngủ, khi chơi... đều phải suy nghĩ về nó, trầm tư cùng nó.

PV: Ý tưởng đã có, vậy để triển khai ý tưởng thì phải có lực lượng thực hiện nó. Trở lại yếu tố thứ 2, anh đã nêu ở trên?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Trong hệ thống chính trị của nước ta, do công tác đào tạo, tuyển dụng chưa tốt nên để có một đơn vị mà ai cũng nhiệt tình, giỏi giang là ảo tưởng. Báo Biên phòng cũng vậy. Thực tế hiện nay đang là "trâu béo kéo trâu gầy". Quan điểm nhất quán của tôi là phải biết quý trọng và sử dụng nhân tài. Trong nhiều năm qua, cấp ủy, Ban Biên tập Báo Biên phòng đã phát hiện, lựa chọn đề nghị lên cấp trên điều nhiều cán bộ từ các đơn vị khác về, dường như 100% đều hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao. Nhiều đồng chí trở thành những mắt xích quan trọng trong quy trình xuất bản báo in, báo điện tử. Số lượng này có thể kể đến cả chục người có tiếng tăm trong giới báo chí - truyền thông.

Tuy nhiên, vẫn còn những đồng chí có thời gian công tác ở báo lâu, nhưng sức bật và khả năng vươn lên còn hạn chế. Nhiều đồng chí lao động hợp đồng có khả năng vượt trội, hơn hẳn một số đồng chí trong biên chế.

Lẽ ra Báo Biên phòng còn làm được nhiều việc hơn, chất lượng thông tin và hiệu quả tuyên truyền cao hơn, thực hiện được các chỉ đạo của trên sâu hơn, trọng tâm hơn nếu như có đội ngũ cán bộ nhiệt huyết và trình độ đều hơn, cao hơn. Lẽ ra Ban Biên tập chỉ điều  hành, chỉ đạo chung, không tham gia nhiều vào công việc cụ thể.

Nhưng trên thực tế còn tình trạng "vừa làm thầy, vừa làm thợ". Tổng biên tập thường xuyên trong tình trạng công việc quá tải, phải làm cả ngày nghỉ, giờ nghỉ mà nhiều lúc không xong việc chỉ huy, quản lý, chỉ đạo. Sở dĩ có tình trạng này là do bộ máy giúp việc cho Tổng biên tập nhiều chỗ, nhiều khâu chưa theo kịp yêu cầu. Công tác lo toan, quán xuyến công việc của đội ngũ cán bộ chủ chốt tuy có nhiều tiến bộ, nhưng vẫn chưa tương xứng yêu cầu hiện đại hóa báo chí...

Theo tôi, để Báo Biên phòng ngày càng phát triển, chúng ta phải có chiến lược xây dựng đội ngũ cán bộ, phải phấn đấu trong cơ quan, cán bộ thiếu tâm huyết, năng lực yếu ít dần, người giỏi và trách nhiệm cao ngày càng nhiều thêm. Đây là yếu tố cốt lõi để đưa Báo Biên phòng tiếp tục phát triển vững mạnh.

Hiện nay, biên chế của báo còn thừa, tuy nhiên, nếu phát hiện được những người giỏi, xuất sắc, cấp ủy, Ban Biên tập vẫn tìm cách đề nghị trên điều về. Trong nhiều năm qua, có hàng trăm người tốt nghiệp đại học báo chí đến xin thử việc, nhưng chỉ lựa chọn tuyển dụng làm lao động hợp đồng, làm phóng viên chưa đến vài chục người. Tôi rất sợ nhân sự về báo có ai đó "gửi" mà không làm được việc...

PV: Câu hỏi cuối cùng dành cho anh trong cuộc trò chuyện thú vị này: Theo anh, nghề báo có phải nghề nguy hiểm? Nếu đúng vậy, thì lời nhắn gửi của anh tới thế hệ phóng viên trẻ hôm nay sẽ là gì?

Đại tá Nguyễn Hòa Văn: Liệu có nghề nào là không nguy hiểm? Nghề báo, cũng như các nghề khác trong xã hội, cũng có những tai nạn nghề nghiệp, thế nên mới phải sinh ra hội nghề nghiệp để giúp đỡ, chỉ dẫn và bảo vệ nhau. Hơn thế, nghề báo gắn liền với thông tin, nên nguy hiểm nhất là thông tin sai, thông tin làm lệch bản chất sự việc. Không nói chuyện cố ý, ngay cả người rất chỉn chu, rất thận trọng cũng không dám nói là mình đã "kín kẽ".

Do vậy, đối với các đồng nghiệp trẻ, ngoài việc không ngừng học hỏi về chuyên môn nghiệp vụ, phải thực hiện đầy đủ trách nhiệm xã hội và nghĩa vụ công dân của mình, tuân thủ pháp luật và đặc biệt, họ phải liên tục rèn luyện để có bản lĩnh chính trị vững vàng.

PV: Trân trọng cảm ơn anh!