Tàu của lực lượng Cảnh sát Biển Thổ Nhĩ Kỳ hộ tống tàu ngầm Nga tại eo biển Bô-xpho, ngày 13-12. Ảnh: Reuters

Quan hệ song phương tồi tệ nhất kể từ năm 1946

Nói là làm, để trả đũa việc giới lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ ra quyết định bắn hạ máy bay Su-24 của Nga, Tổng thống V.Pu-tin đã ký sắc lệnh áp dụng các biện pháp kinh tế đặc biệt với Thổ Nhĩ Kỳ. Sắc lệnh cấm hoặc hạn chế nhập khẩu vào Nga một số mặt hàng từ Thổ Nhĩ Kỳ, cấm hoặc hạn chế các tổ chức của Thổ Nhĩ Kỳ hoạt động trên lãnh thổ Liên bang Nga, chấm dứt quy chế miễn thị thực với Thổ Nhĩ Kỳ từ ngày 1-1-2016, yêu cầu các công ty lữ hành không đưa công dân Nga đến Thổ Nhĩ Kỳ…

Chính phủ Nga cũng được lệnh thông qua các biện pháp để cấm các chuyến bay thuê giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời thắt chặt kiểm soát hoạt động của phương tiện giao thông đường bộ với Thổ Nhĩ Kỳ, kiểm soát cảng và đảm bảo an toàn giao thông cảng biển ở lưu vực biển A-dốp và Biển Đen.

Trong một phản ứng tức thì, giới chức cấp cao Thổ Nhĩ Kỳ cho rằng, các biện pháp trừng phạt mà Mát-xcơ-va áp đặt chống An-ca-ra chỉ khiến cho vấn đề thêm trầm trọng, làm tổn hại quan hệ hai nước. Đáp lại, Điện Crem-li tuyên bố, việc Nga áp dụng các biện pháp trừng phạt kinh tế nhằm vào Thổ Nhĩ Kỳ là để "chặn nguồn tài chính của hoạt động khủng bố", bảo vệ nước Nga khỏi hành động "đâm sau lưng" từ một đất nước đã trở thành "môi trường thuận lợi cho khủng bố và đưa việc hỗ trợ khủng bố thành chính sách nhà nước".

Giới chuyên gia nhận định, các biện pháp trừng phạt kinh tế trên sẽ gây ảnh hưởng nghiêm trọng tới các mối liên kết quan trọng giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ, nhất là trong bối cảnh hai nền kinh tế phụ thuộc lẫn nhau đều đang gặp nhiều khó khăn. Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, sắc lệnh trừng phạt kinh tế đặc biệt của Nga sẽ gây tổn hại cho nền kinh tế, nhất là lĩnh vực du lịch, lao động, xuất khẩu và ngân sách của quốc gia này.

Đối với Nga, Thổ Nhĩ Kỳ là khách hàng quan trọng trong lĩnh vực năng lượng, là nước mua khí đốt tự nhiên từ Nga lớn thứ hai thế giới. Mỗi năm, Tập đoàn Năng lượng Gazprom của Nga cung cấp 27 tỷ mét khối khí cho Thổ Nhĩ Kỳ, tương đương gần 70% tổng sản lượng tiêu thụ của nước này. Dự án "Dòng chảy Thổ Nhĩ Kỳ" vận chuyển khí đốt từ Nga sang Thổ Nhĩ Kỳ qua Biển Đen cũng bị ảnh hưởng. Về phần mình, Nga cũng sẽ bị thiệt hại không nhỏ khi đang phải phụ thuộc vào việc bán khí đốt cho nước láng giềng để bổ sung vào ngân sách vốn rất eo hẹp vì giá dầu xuống thấp và các biện pháp trừng phạt của phương Tây.

Nga hiện là đối tác thương mại lớn thứ hai của Thổ Nhĩ Kỳ với kim ngạch thương mại hai chiều đạt 30 tỷ USD/năm, trở thành nước xuất khẩu lớn thứ hai sang Thổ Nhĩ Kỳ trong năm 2014. Tuy nhiên, khi các biện pháp trừng phạt được thực thi sẽ không nước nào được hưởng lợi. Các nhà phân tích cho rằng, trong giai đoạn hiện nay, cả Nga và Thổ Nhĩ Kỳ đều cần những đòn bẩy để tăng trưởng và phát triển kinh tế, chứ không phải tạo thêm những cú sốc mới.

Tương lai đen tối?

Vụ Thổ Nhĩ Kỳ bắn hạ máy bay Nga rõ ràng đã giáng một đòn mạnh vào quan hệ giữa Mát-xcơ-va và An-ca-ra, mặc dù hai bên đều không muốn tình trạng căng thẳng này kéo dài. Thừa hưởng di sản của những đế chế từng xung đột với nhau trong suốt hơn 3 thế kỷ chiến tranh để tranh giành Biển Đen và khu vực Cáp-ca-dơ kể từ cuối thế kỷ XVI, song những năm gần đây, giữa Nga và Thổ Nhĩ Kỳ vẫn xuất hiện một liên minh tuy không chắc chắn nhưng thực tế.

Những năm gần đây, sự nghi ngờ của phương Tây đã kéo hai nước xích lại gần nhau hơn, thể hiện qua sự hợp tác trong nhiều dự án, trong đó có dự án đường ống dẫn khí đốt ngầm dưới đáy Biển Đen mang tên "Dòng chảy Thổ Nhĩ Kỳ" và mục tiêu thương mại hai chiều đạt 100 tỷ USD từ nay đến năm 2023.

Ngay sau khi xảy ra vụ rơi máy bay Nga, Tổng thống và Thủ tướng Thổ Nhĩ Kỳ đã lập tức nhấn mạnh, họ vẫn muốn duy trì các mối quan hệ hữu hảo với Nga. Tuy nhiên, giới phân tích nhận định rằng, "kỷ nguyên vàng trong mối quan hệ Nga - Thổ" đã thực sự kết thúc, bằng chứng là những đòn trả đũa cứng rắn của Tổng thống V.Pu-tin trong những chính sách đối với Thổ Nhĩ Kỳ.

Thực chất, mối quan hệ Nga - Thổ chưa bao giờ đơn giản. Ngay cả sau khi đế chế Ốt-tô-man sụp đổ, họ vẫn đứng ở hai phía đối lập trong thời Chiến tranh lạnh, sau khi Thổ Nhĩ Kỳ gia nhập Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) năm 1952. Giờ đây, sau vụ Thổ Nhĩ Kỳ bắn hạ máy bay Su-24 của Nga, có ý kiến cảnh báo rằng, quan hệ hai nước có thể trở lại thời kỳ đế chế Ốt-tô-man nếu cả hai không ngừng trừng phạt, trả đũa lẫn nhau.

Theo giới phân tích, nếu hành động trừng phạt đơn phương hoặc trả đũa lẫn nhau không nhanh chóng chấm dứt, thì tình hình sẽ tiến dần hoặc xảy ra đồng thời theo 3 hướng. Một là, các biện pháp leo thang và trừng phạt kinh tế sẽ tiếp diễn, song hành với các căng thẳng trong quan hệ ngoại giao giữa Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và NATO. Đây là kịch bản đáng lo ngại nhất nhưng ít có khả năng xảy ra.

Hai là, có khả năng dẫn đến đụng độ quân sự quy mô nhỏ giữa hai nước tại Xy-ri, do hiện tại hai nước vừa chống lực lượng khủng bố "Nhà nước Hồi giáo"(IS) tự xưng, vừa tham chiến trực tiếp để ủng hộ các lực lượng đối nghịch nhau tại Xy-ri. Ở một khía cạnh tích cực khác, vụ rơi máy bay Nga có thể là "chất xúc tác" cho việc hình thành một nhóm đa quốc gia hợp tác chấm dứt chiến tranh ở Xy-ri.

Ba là, Thổ Nhĩ Kỳ phong tỏa eo biển Bô-xpho và eo biển Đác-đa-neo đối với Nga, dẫn đến việc hai bên cùng tiến hành trả đũa nhau trên quy mô lớn, kéo theo sự can dự của NATO. Nếu kịch bản này xảy ra, sẽ rất khó để có thể kiềm chế các hành động vượt ngoài tầm kiểm soát.

Theo các chuyên gia phân tích, nếu hai bên nhận thức được những nguy hiểm tiềm tàng và có các biện pháp xuống thang kịp thời, điều đó không chỉ tốt cho cả Nga và Thổ Nhĩ Kỳ cũng như cho cuộc chiến chống IS, mà còn giúp đưa đến sự hợp tác trong việc giải quyết vấn đề Xy-ri và các vấn đề khác.