Tháp Chàm (Ninh Thuận) dân tộc Chăm.

Dù thời gian cứ tiến dần đến những nền văn hóa mới, những giá trị nghệ thuật cổ xưa đang lùi dần vào dĩ vãng, ẩn giấu trong những chứng tích lịch sử. Song cũng chính thời gian soi sáng những trang sử quá khứ mà nghệ thuật Chăm còn in đậm trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng, trên văn bia, kiến trúc và điêu khắc. Kiến trúc Chăm không còn nhiều, nhất là không còn những cung điện nguy nga, tráng lệ. Nhưng những tháp Chàm đậm vẻ uy nghiêm, thần bí đã hàm chứa rất nhiều giá trị nghệ thuật. Đi dọc dải đất bờ biển miền Trung, ở đâu có cư dân Chăm, ở đấy có tháp Chàm như tháp Poklông Garai (Ninh Thuận), tháp Panagar (Nha Trang), thành Đồ Bàn, tháp Trà Kiệu (Quảng Nam), tháp Linh Thái (Thừa Thiên - Huế). Tháp chùa có một dáng vẻ kiến trúc độc đáo, xây dựng bằng gạch đất nung, phản ánh trình độ một dân tộc có nền văn hóa cao.

Đặc biệt về nguyên liệu xây dựng tháp có giả thiết cho rằng, người Chăm cổ xếp gạch mộc lên thành hình tháp, sau đó đốt gạch nung khô rồi bới đống tro than ra là thành tháp Chăm. Vì thế, những viên gạch tự kết dính với nhau, không có mạch xây ngăn cách như lối xây tường của người Việt. Giả thiết này không thể đứng được, bởi những viên gạch mộc chồng lên nhau, làm sao chịu nổi cả một cái tháp lớn nặng hàng trăm tấn? Giả thiết thứ hai: Một số người Chăm nói là đồng bào ngày ấy xây tháp bằng cách nung gạch. Khi còn nóng, họ lấy một loại lá cây lót trên lòng bàn tay, truyền nhau đặt viên gạch lên trên lá cây đó. Cứ thế, họ xếp gạch lên thành hình tháp. Khi những viên gạch nguội đi thì chúng đã kết dính bởi nhựa của lá cây đó. Nên giữa các viên gạch không có mạch xây ngăn cách. Còn nhiều giả thiết nữa, nhưng có một giả thiết được nhiều người đồng tình là đồng bào đã dùng dầu rái để gắn những viên gạch lại. Ngày xưa, loại cây này mọc như rừng ở khu vực người Chăm.

Điêu khắc dân tộc Chăm.

Kiến trúc Chăm có từ thế kỷ thứ I sau công nguyên, là sự phát triển nghệ thuật sớm nhất ở khu vực Đông Nam Á, chịu ảnh hưởng tư tưởng đạo giáo Ấn Độ. Có thể nhìn thấy một tổng quan kiến trúc qua các di tích đền tháp xây dựng một kalan (ngôi đền chính, bao quanh là những tháp nhỏ, những công trình phụ). Các nhà kiến trúc đã nghiên cứu, tổng kết các phong cách nghệ thuật kiến trúc Chăm, tựu trung là: Phong cách Mỹ Sơn, phong cách Hòa Lai, phong cách Đồng Dương và phong cách Panagar. Phong cách Đồng Dương được phát hiện vào thế kỷ thứ X, đưa nghệ thuật Chăm lên tới đỉnh cao của nghệ thuật dân tộc bản địa. Kiến trúc tự bộc bạch những khát vọng con người, giàu tính hiện thực.

Điêu khắc cũng thể hiện nét đẹp kỳ vĩ, hùng tráng trong các nhân vật, nay vẫn còn lưu giữ. Việc nhận định bốn phong cách nghệ thuật kiến trúc Chămpa từ Mỹ Sơn, Hòa Lai, Đồng Dương đến Panagar là những nét tiêu biểu của kiến trúc, điêu khắc Chăm.