“Bằng lòng” thì ánh mắt đong đưa theo quả pao.

Mười sáu tuổi, Sùng Thị Giống xinh như bông hoa ban giữa núi rừng Tây Bắc. Em ở bản Cung 11, một bản Mông xã Mồ Dề. Tôi vẫn còn nhớ như in hình ảnh Giống bẽn lẽn nấp bên một cây đào cổ thụ đã hé nụ chào xuân, thẹn thùng lấy trong gùi ra một quả pao đưa vào tay tôi: “Chị mang cái này về dưới xuôi mà ném. Sẽ có nhiều anh yêu lắm đấy!”. Quả pao như vừa mới làm xong, như nóng bỏng trong tay cô gái xinh đẹp miền sơn cước, trong gian bếp nhỏ sực mùi khói, chi chít những chùm ngô giống treo cao... Ngoài kia, đám trai gái cười đùa và tung những quả pao bay trong trời xanh thẳm của miền Tây Bắc.

Theo các nhà nghiên cứu văn hóa, trò chơi ném pao của người Mông thường diễn ra vào dịp Tết Nguyên đán, trong các lễ hội hoặc những khi nông  nhàn. Sân chơi ném pao là nơi tương đối bằng phẳng, sườn dốc thoải hoặc trên những mảnh ruộng bậc thang. Quả pao được khâu chắp bằng vải, to bằng quả bưởi rừng, bên trong có độn giẻ hoặc nhồi tro, cát. Trò chơi ném pao đối với người Mông, ai cũng biết vì nó rất đơn giản, chỉ ném quả pao từ khoảng cách 5-7m từ tay người này sang tay người kia. Chơi ném pao bao giờ cũng có đôi, một người ném, một người bắt. Nếu ai bắt trượt thì người đó thua. Người thua phải hát một bài dân ca, thổi một bài sáo, nhảy lò cò quanh sân... tùy thuộc vào quy ước của hai người hoặc của cả hội ném pao.

Đối với thanh niên nam nữ, hội ném pao là dịp để họ tìm hiểu nhau, nếu có tình ý có thể tặng nhau những kỷ vật để làm tin. Vì thế, ném pao không chỉ đơn thuần là trò chơi mà ẩn chứa trong đó bao điều lý thú. Ban đầu, họ chỉ chơi cho vui với nhau theo từng nhóm, sau đó đôi nam nữ nào thích nhau sẽ ném quả pao cho nhau và cứ ném qua, ném lại hàng giờ, hàng ngày mà không biết chán. Trong cuộc vui, nếu cô gái ưng chàng trai nào thường là họ khéo léo giấu tình cảm qua ánh mắt, nụ cười, còn các chàng trai ưng cô gái nào thì giữ luôn quả pao. Tài khéo léo của người ném pao là không để cho pao rơi xuống đất. Họ ném đến khi nào thấy nhắm mắt lại cũng có thể bắt được quả pao của người kia ném sang. Sau khi chơi ném pao đã tìm được bạn tình thì người Mông bắt đầu kéo vợ, nhưng đa số những cuộc tình ném pao đều không trọn vẹn bởi chỉ là tình cảm bột phát nhất thời, nhưng đã để lại những hoài niệm khó phai trong cuộc đời người Mông.

Dịp “phượt xuân” năm ấy, tôi đã thực sự hòa mình vào ngày hội ném pao của người Mông Mù Cang Chải. Sùng Thị Giống và các bạn của em vui. Vui lắm! Ngay cả vợ chồng anh Lý A Hờ, bản Dền Thàng (xã Chế Cu Nha), năm nay đã sống qua gần năm mươi mùa nương rỗi cũng vui! Anh hồ hởi: “Mình bắt được vợ cũng nhờ ném pao đấy!...”.

Nhưng những người già có vẻ kém vui vì ngày xưa, người đàn ông Mông đi tìm vợ, đi hội đều mang theo khèn và biểu diễn những điệu múa khèn mạnh mẽ thể hiện sự trai tráng của người đàn ông và người phụ nữ phải mang theo quả pao để đối xứng. Quả pao thể hiện sự mềm mại, vừa là trò chơi, vừa là vật trang sức của phụ nữ Mông trong các cuộc vui. Việc quan trọng nhất của thiếu nữ Mông là phải biết xe lanh dệt vải may váy và làm quả pao. Người đàn ông Mông đi tìm vợ thì việc đầu tiên họ xem là khả năng dệt vải, thêu thùa và làm quả pao.

Một quả pao tốt thì các đường khâu phải kín, khi cầm quả pao không được cứng hoặc mềm quá. Một người phụ nữ Mông giỏi giang, đảm đang thì phải biết làm quả pao tốt. Nhưng bây giờ, quả pao lại được làm bằng vải Trung Quốc. Đến cả việc ném pao cũng đã khác xưa vì không còn những bãi cỏ rộng giữa bản nên người trẩy hội ném pao có khi phải ra sân gạch, hoặc ven đường quốc lộ. Cuộc vui không còn rộn rịp, náo nức như xưa mà nặng tính trình diễn. May sao, quả pao vẫn còn nhiều người thích và tin rằng, ném pao thì sẽ có rất nhiều chàng trai theo đuổi, như cô bé Sồng Thị Giống.

Nhưng không biết đã 5 năm rồi, Giống đã lấy chồng chưa và xuân này, em có hớn hở cười đùa đón ngày hội pao?...