Vừa lạ, vừa hiếm

Nằm ở giữa vùng lõi của Vườn quốc gia Xuân Sơn, các bản của người Dao nơi đây như Cỏi, Dù, Lấp, Lạn, Luông… được ví như “vương quốc” gà chín cựa - đặc sản quý của miền đất Tổ. Loài gà chín cựa này rất hiếm và có nhiều điểm kỳ lạ như thần sắc của chúng hoàn toàn khác nhau, song con nào cũng toát lên vẻ oai vệ, hiên ngang, dù kích thước khá “nhỏ con” so với gà thường (gà mái trưởng thành chỉ nặng chừng 8-9 lạng, còn gà trống, nặng khoảng 1,6-1,8kg).

Sở dĩ có danh xưng “gà chín cựa” là bởi khi nở từ trứng ra, những chú gà con đã có 3 cựa ở mỗi bên chân, khi gà trưởng thành, mỗi bên chân tiếp tục mọc thêm 1 đến 2 cựa sừng cong vút như nanh lợn rừng. Thêm một điều đặc biệt nữa là loại gà này rất nhanh nhẹn và hiếu chiến. Chỉ một con gà chín cựa có thể “chiến đấu” với cả đàn gà thường một cách không mệt mỏi và chiến thắng cuối cùng luôn thuộc về nó.

Trao đổi với chúng tôi, ông Đặng Văn Phúc, Trưởng bản Cỏi cho biết, gà chín cựa xã Xuân Sơn có sức chống chịu dịch bệnh rất cao, được gây nuôi truyền đời này qua đời khác. “Từ khi tôi sinh ra thì đã thấy có giống gà chín cựa. Trước đây, mỗi gia đình vào loại khá giả chỉ nuôi khoảng mươi, mười lăm con trong nhà để làm thực phẩm dự trữ. Mỗi khi có khách quý tới thăm nhà thế nào cũng làm thịt một con để đãi khách. Đàn ông ở Xuân Sơn, người nào người nấy đều có “máu” nuôi gà chín cựa, bởi chúng có bản tính rất lỳ đòn khi ra “chiến trường”, đặc biệt, ăn thịt nó vào, tối về nhà thế nào vợ cũng… khen” - Ông Phúc cười vui nói.

Từ những câu chuyện của ông Phúc, chúng tôi dạo một vòng bản Cỏi và thu thập được thêm nhiều “huyền thoại” xung quanh loài gà chín cựa ở Xuân Sơn. Chẳng hạn, gọi là gà chín cựa, nhưng thực ra, trong cùng một lứa, hầu hết chỉ có 7 hoặc 8 cựa, khá hiếm mới tìm thấy những con mỗi chân có đủ 4 cựa và 1 cựa lép để đủ con số 9. Tuy nhiên, dù có 7, 8 hay 9 cựa thì con nào con nấy đều đủ tiêu chuẩn được gọi là “gà chúa”, bởi một khi nuôi vài con trong nhà thì các giống gà khác xin mời… ra chỗ khác. Đơn giản là vì với “sức mạnh vượt trội”, lại rất “kiêu” nên hễ thấy gà khác giống là con nào cũng cảm thấy “ngứa mắt” và xông đến để hạ đo ván mới thôi.

Không phải thời gian gần đây mà đã rất lâu rồi, nghe danh gà chín cựa ở vùng Xuân Sơn có nhiều “đức tính” lạ như vậy, thịt lại chắc thơm và giòn, có vị ngọt đặc trưng không giống gà nào có được, nhiều người ở các địa phương khác đã lặn lội tìm đến để xin mua giống gà này về gây nuôi, nhưng sự thật thì chưa có ai nuôi được. “Có người “hốt” nguyên ổ gà về, nhưng khi lớn lên, chúng trở nên chậm chạp, lờ đờ, không còn là “gà chúa” với bộ mào đỏ như hoa chuối rừng, đôi mắt sáng quắc, thân cong hình cầu vồng, còn cựa chẳng khác nào lưỡi câu liêm…” - Ông Bàn Văn Hồng, một người dân ở bản Cỏi say sưa kể.

“Chìa khóa” thoát nghèo

Ở Xuân Sơn, ai cũng phải trầm trồ khi nhắc đến anh Hà Văn Din, nhà ở bản Luông, người nổi tiếng nuôi gà chín cựa giỏi và trở nên có của ăn của để nhờ nghề này. Hiện, gia đình anh Din có một trang trại nuôi trâu, bò, dê cùng đàn gà chín cựa với “quân số” đông nhất xã Xuân Sơn.

Anh Din tỏ ra vô cùng hào hứng khi chúng tôi đề cập đến chuyện nuôi loài gà chín cựa quý và đắt giá này: “Cùng với bò, dê, trâu, gà chín cựa đã trở thành “chìa khóa” thoát nghèo của gia đình tôi. Mấy năm gần đây, khi loài gà này bắt đầu “lên hương”, được nhiều người dưới xuôi lên săn mua với giá 450-500 nghìn đồng/kg, tôi bắt đầu gom gà mái giống để nhân đàn, nhưng không lúc nào đáp ứng đủ nhu cầu của người đặt mua, nhất là trong dịp Tết Nguyên đán vừa rồi…”.

Nói về thực trạng “ăn thua” của nghề nuôi gà chín cựa tại gia đình mình nói riêng, xã Xuân Sơn nói chung, anh Din cho biết, từ xuất phát điểm là mấy đàn gà chín cựa của nhà ban đầu, với “chính sách” con trống thì bán, con mái giữ lại làm giống, đàn gà nhà anh sinh sôi nảy nở ngày một nhiều, có lúc lên tới hơn 300 con. Ở Xuân Sơn, lâu nay con gà chín cựa được nuôi tự phát trong dân và hiện tại đã trở thành vật nuôi có giá trị lợi nhuận khá cao.

Tuy nhiên, không như nhiều loài khác dễ phát triển khi dày vốn, gà chín cựa là vật nuôi rất “khó tính”, nếu ép chúng sống trong môi trường chuồng trại thì chúng sẽ tự chết dần chết mòn. “Thành ra người nuôi gà chín cựa chỉ còn cách nuôi theo kiểu “du kích”, để cho chúng tự do bay nhảy, kiếm ăn trong rừng, ngoài ruộng, đến tối thì tự tìm về nhà chủ…” - Anh Din tiết lộ với chúng tôi.

Cũng theo anh Din, do gà chín cựa mang lại giá trị kinh tế rất cao nên nhiều hộ ở Xuân Sơn đang tìm mọi cách nhân đàn từ vài chục con đến cả trăm con và họ đã thoát nghèo bền vững nhờ loại vật nuôi này. Về phía chính quyền địa phương cũng đang khuyến khích người dân đưa giống gà chín cựa trở thành hàng đặc sản có giá trị kinh tế cao. Đây là hướng đi bền vững để nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế cho người dân trong xã và trên thực tế, đã có khá nhiều hộ dân tộc Dao trên địa bàn đã trở thành “đại gia gà” như nhà Triệu Quảng Thắng ở Bản Lấp, Triệu Văn Khoa, Bàn Văn Hùng, Bàn Văn Thiều, Đặng Thế Toàn ở bản Cỏi...

Những “tiết lộ” của ông Đặng Văn Phúc, Bàn Văn Hồng, Hà Văn Din rõ ràng là tín hiệu mới rất đáng phấn khởi cho nghề chăn nuôi gà chín cựa ở Xuân Sơn. Cái hay nhất của nghề này hiện nay là tính ổn định của “đầu ra”. Qua câu chuyện với người dân ở đây, chúng tôi nhận ra rằng, yếu tố bền vững, không tồn tại cái cảnh “lên voi, xuống chó” như nhiều loại vật nuôi khác là thế mạnh của loại gà chín cựa ở Xuân Sơn.

Đặc biệt ở đây, người dân cũng không có tâm lý chạy theo lợi nhuận trước mắt, nên con gà chín cựa đặc sản đã được “bình dân hóa” và trở thành một loại vật nuôi có thể giúp họ xóa đói giảm nghèo một cách bền vững. Từ hiệu quả kinh tế  cao của gà chín cựa với gợi ý cho sự hình thành các mô hình trang trại nuôi gà chín cựa trong xã Xuân Sơn quy mô lớn như của anh Hà Văn Din trong tương lai không xa…

 Lê Thị Vân