Khu vực chợ Tân Long trước đây là trung tâm thu gom chuối của huyện Hướng Hóa.

Thời hoàng kim

Ở Hướng Hóa, một thời gian dài, chuối được xem là cây nông nghiệp có hiệu quả kinh tế cao. Trước đây, đất đai bạc màu, thời tiết khắc nghiệt, người dân ở vùng biên giới Việt - Lào không biết trồng cây gì cho hiệu quả, chủ yếu làm cửu vạn, thồ hàng lậu từ Lào về Việt Nam kiếm sống. Sau khi cây chuối được chính quyền địa phương khuyến khích trồng, người dân nơi đây dần dần bỏ buôn lậu, tập trung vào trồng chuối. Từ đó đến giờ, cây chuối đã "đổi đời" bao phận người, từ kiếm gạo ăn từng bữa đến xây nhà cao tầng, tậu xe ô tô.

Chúng tôi gặp anh Trần Văn Hà, ở thôn Long An, xã Tân Long khi ngồi bên tách trà sớm cùng với mấy anh em cũng là người trồng chuối. Anh Hà cho biết, khi mới lập gia đình, vợ chồng anh làm đủ nghề mà vẫn không đủ ăn. Năm 2000, bố vợ khuyên anh về cuốc rẫy trồng chuối. Vốn là người buôn bán lâu năm, không muốn làm nông vất vả nên anh từ chối. Sau nhiều lần thuyết phục, bố vợ bảo anh: "Vợ chồng con không nhận mấy héc-ta đất đồi kia thì bố mẹ bán cho người ta chứ để cỏ mọc như rừng thì phí đất lắm". Cùng với sự động viên của vợ, anh quyết định trồng 500 gốc chuối đầu tiên.

Sau một thời gian chăm sóc, vườn chuối của gia đình anh Hà phát triển tốt, cho quả to, đẹp. Vợ anh chở ra chợ Tân Long bán cho các thương lái, họ mang về đồng bằng, thành phố Đông Hà... ai cũng khen. Sau khi diện tích chuối đầu tiên cho thu nhập rủng rỉnh, anh Hà quyết định mua thêm 4ha đất đồi để trồng thêm 2.000 gốc chuối. Đến năm 2007, các thương lái ngoài Bắc bắt đầu vào thu mua chuối mật mốc ở Hướng Hóa để xuất đi Trung Quốc từ đó anh bắt đầu "phất" lên.

Anh Hà cho biết: "Với 5ha chuối, mỗi tháng thuê người thu hoạch 2 lần, mỗi lần được khoảng 5 tấn chuối, tính ra, với giá thu mua lúc bình thường (khoảng 8 đến 9 ngàn đồng/kg), sau khi trừ chi phí, mỗi tháng tôi kiếm được trên 20 triệu đồng". Chưa dừng lại ở đó, anh Hà cùng với mấy người bạn ở thôn đã cùng nhau thuê đất ở huyện Sê Pôn, Lào để trồng thêm 5ha chuối. "Sau mấy năm đầu tư chuối hiệu quả, gia đình tôi đã trả được nợ vay ngân hàng, xây nhà và mua xe ô tô để vận chuyển chuối. Thế hệ những người trồng chuối cùng thời như tôi ở xã Tân Long nhiều lắm. Đa số họ đều phát triển và trở nên giàu có. So với làm cửu vạn, buôn hàng lậu thì ổn định hơn nhiều" - Anh Hà cho hay.

Theo thống kê đến nay, chỉ tính riêng xã Tân Long, diện tích chuối khoảng hơn 700ha, chiếm 30% diện tích chuối của huyện Hướng Hóa. Cùng với xã Tân Long, các xã dọc đường 9 như Tân Lập, Tân Thành, thị trấn Lao Bảo và các xã vùng Lìa huyện Hướng Hóa đều tập trung trồng chuối và xem cây chuối là cây chủ lực, giá trị kinh tế cao. Nhiều gia đình nhờ cây chuối đã thoát nghèo và vươn lên làm giàu.

Chuối chín vàng không ai mua

Hơn một tháng nay, người trồng chuối ở Hướng Hóa đứng ngồi không yên vì giá chuối rớt thê thảm. Đầu năm 2015, giá chuối dao động từ 7 đến 10 ngàn đồng/kg, có thời gian đỉnh điểm lên đến 12 ngàn/kg, người trồng chuối rất phấn khởi và mở rộng đầu tư thêm bằng cách qua Lào thuê đất trồng chuối. Nhưng hiện nay, do thời tiết nắng hạn, cùng với đầu ra không có, chuối ở huyện Hướng Hóa chín rũ vàng trên cây mặc cho chim ăn, người dân không buồn thu hoạch.

Anh Nguyễn Văn Hòa, trú tại thôn Long Phụng, xã Tân Long cho biết, gia đình anh có 3ha chuối mật mốc, trồng mới thu hoạch được 2 tháng. "Trước đây, chuối được giá, khoảng 8 ngàn/kg, tôi thu hoạch vừa đủ trả góp tiền mua đất và trang trải chi phí hằng ngày trong gia đình. Nay giá chuối chỉ còn 2 ngàn đồng/kg mà thương lái vẫn không thu mua, chỉ thu mua mấy mối truyền thống lâu năm nên giờ chuối chặt xuống cũng chẳng biết bán cho ai" - Anh Hòa cho biết.

Theo anh Hòa, hiện nay, các thương lái chủ yếu thu mua chuối thật đẹp, không bầm để bán cho các khách hàng ở các tỉnh lân cận phục vụ thị trường nội địa với số lượng nhỏ giọt. "Mình mới đầu tư 3ha mà giờ nhìn chuối chín vàng trên cây để chim ăn thấy xót lắm rồi huống chi những người cả chục héc-ta" - Anh Hòa bày tỏ nỗi lòng.

Hiện nay, chợ Tân Long vắng vẻ do chuối không tiêu thụ được.

Còn anh Trần Ngọc Vui, thị trấn Lao Bảo, nghề chính là thợ chụp ảnh, nghe chuối là mặt hàng bán chạy nên đã đầu tư trồng 1.000 gốc ở bản Huội San, huyện Sê Pôn, Lào. Giờ nghe chuối rớt giá và thương lái không thu mua như có lửa đốt trong lòng. "Tiền mua rẫy chuối ở bên Lào là tiền dành dụm làm nhà, giờ phải chờ chuối lên giá và thương lái thu đến mua chứ biết làm sao" - Anh Vui tâm sự.

Chúng tôi đi dọc Quốc lộ 9, nhận thấy các điểm thu mua chuối giờ vắng bóng thương lái, chỉ có vài người ngồi thu mua chuối đẹp, đóng bành (bó lá quanh buồng chuối để tránh dập) để gửi đi Đông Hà, Huế... Trước đây, điểm thu mua chuối Hoa Tâm, thôn Long An, đối diện chợ Tân Long được xem là nơi tập kết chuối lớn nhất. Chủ điểm thu mua, bà Trần Thị Hoa (52 tuổi) buồn bã nói: "Cách đây vài tháng, tôi thu mua 4 đến 5 tấn chuối để bán cho thương lái xuất đi Trung Quốc. Bây giờ chỉ gom ngày 2 đến 3 tạ chuối đẹp để bán cho khách hàng về thờ cúng".

Theo bà Hoa, tính sơ sơ, ở huyện Hướng Hóa những tháng cao điểm, có 6 đến 8 xe tải (trọng tải 18 tấn)/ngày thu gom chuối với tổng số lượng 120 đến 150 tấn, nhưng hiện nay chẳng có chiếc nào gom chuối. "Mọi năm vào đầu hè là chuối rớt giá, theo tôi, nguyên nhân là do các thương lái gom chuối ở huyện Hướng Hóa chuyển hướng ra Bắc. Vì mùa này ở ngoài Bắc là mùa chuối, với lại nắng nóng, quãng đường quá xa nên mua chuối ở đây ra đến cửa khẩu Trung Quốc là chín sạch" - Bà Hoa cho biết. Bà Hoa nói thêm: "Mọi năm thời điểm này Trung Quốc vẫn thu mua ít, giá thấp nhưng cũng đủ chi phí. Hiện nay, họ không thu mua nữa thì người trồng chuối biết bán cho ai".

Theo ông Nguyễn Ngọc Khả, Trưởng phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Hướng Hóa, toàn huyện trồng hơn 2.000ha chuối, tập trung chủ yếu ở xã Tân Long và các xã vùng Lìa dọc sông Sê Pôn (chưa tính diện tích chuối của người Việt huyện Hướng Hóa sang thuê đất bên Lào để trồng). Trong những năm qua, chuối là một trong những loại cây trồng chủ lực, mang lại giá trị kinh tế cao, nhiều gia đình nhờ cây chuối đã thoát nghèo, vươn lên làm giàu. Tuy nhiên, vào thời điểm hiện nay, các thương lái không thu mua, giá xuống thấp, khiến người trồng chuối rơi vào khó khăn. Trước tình hình trên, chính quyền huyện Hướng Hóa đã động viên bà con tập trung chăm sóc diện tích chuối hiện có, kiên trì đợi giá cả ổn định trở lại. Tuy nhiên, đợi đến bao giờ thì không ai dám khẳng định một cách chắc chắn.