Biên phòng - Năm 2011, Việt Nam chính thức bước vào thời kỳ già hóa dân số với tốc độ nhanh chóng mặt. Vấn đề này đặt ra nhiều thách thức trong quá trình phát triển kinh tế, an sinh xã hội. Phát huy và chăm sóc người cao tuổi là trách nhiệm của toàn xã hội, của mỗi cá nhân và gia đình…
Cô đơn về tinh thần, khó khăn về sức khỏe, vật chất
Ngày 1-11-2013, dân số Việt Nam tròn 90 triệu người. Tỷ lệ người cao tuổi trên 65 tuổi chiếm 7,3% dân số. Cách đây 2 năm, nước ta đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số, sớm hơn 6 năm so với dự báo (năm 2017). Theo đánh giá của Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt Nam, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất châu Á và thế giới. Điều đáng lưu ý là thời gian quá độ từ "già hóa dân số" (dân số đang già) sang "dân số già" của nước ta chỉ khoảng 16 - 18 năm, ngắn hơn so với nhiều quốc gia khác trên thế giới.
Tốc độ già hóa nhanh chóng và những biến động về dân số đặt ra cho nước ta nhiều thách thức trong quá trình phát triển kinh tế và an sinh xã hội. Một trong những thách thức lớn nhất đối với tuổi già là quy mô gia đình thay đổi: Từ quy mô gia đình đa thế hệ sang kiểu gia đình hạt nhân (hai thế hệ). Theo đó, số lượng người cao tuổi sống cô đơn hoặc sống cùng bạn đời của mình ngày càng tăng. Đồng nghĩa với đó, những mối nguy hiểm cho người cao tuổi cũng gia tăng. Lớp người cao tuổi của Việt Nam hiện nay phần lớn sinh ra và trưởng thành trong các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, ít có điều kiện bảo vệ sức khỏe và tích lũy vật chất cho tuổi già. Theo quy luật tự nhiên, tuổi càng cao, sức khỏe càng giảm. Trong khi đó, đa số người cao tuổi nước ta chưa có thói quen khám bệnh định kỳ, vì vậy, khi phát hiện, bệnh thường đã ở giai đoạn muộn khiến việc chữa trị rất khó khăn. Điều đáng nói là, mặc dù tỷ lệ người già chỉ chiếm từ 10% dân số nhưng lại chiếm tới 70% tổng kinh phí y tế quốc gia. Điều đó đặt ra thách thức lớn về công tác chăm sóc y tế.
Bên cạnh đó, theo số liệu điều tra về mức sống hộ gia đình ở Việt Nam cho thấy, khoảng 43% người cao tuổi hiện vẫn đang làm việc, tỷ lệ người cao tuổi ở vùng nông thôn và phụ nữ cao tuổi tham gia vào lực lượng lao động cao hơn đáng kể so với người cao tuổi sinh sống tại các khu vực đô thị và nam giới cao tuổi. Tuy nhiên, hầu hết họ đang tự tạo việc làm với thu nhập thấp và không ổn định - nguy cơ nghèo đói luôn rình rập. Hơn nữa, trợ cấp hưu trí và trợ cấp xã hội hàng tháng được coi là nguồn thu nhập chính cho người cao tuổi, nhưng mức độ bao phủ của các chương trình này chưa cao...
Lo cho tuổi già từ lúc trẻ
Hiện nay, xu hướng mô hình gia đình ở Việt Nam đang thay đổi từ gia đình truyền thống sang mô hình hạt nhân. Con cái ngày càng có xu hướng sống độc lập với cha mẹ. Ông Đàm Hữu Đắc, Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng: "Truyền thống gia đình nhiều thế hệ đã được ông cha nuôi dưỡng rất nhiều năm, đó là mô hình tốt nhất bởi vừa là chỗ dựa, vừa là tấm gương mẫu mực cho con cháu học tập. Nhưng do công việc, con cháu có việc làm thì "ra riêng", thậm chí nhiều người cao tuổi cho biết, do sự thay đổi trong lối sống gia đình hiện đại khiến họ cảm thấy mình là "người thừa". Việc phải sống một mình là điều rất bất lợi đối với người cao tuổi. Theo điều tra, hiện nay, người già cô đơn chiếm tỷ lệ không ít. Số cụ bà góa chồng cao hơn 5,5 lần so với cụ ông góa vợ; tương tự với số cụ bà ly hôn hay ly thân cũng cao hơn so với cụ ông”.
Đồng quan điểm về số người già cô đơn trong xã hội có rất nhiều, PGS.TS Vũ Mạnh Lợi, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học, chia sẻ: "Nhiều nghiên cứu vùng nông thôn cho thấy, những người cao tuổi cô đơn thường thuộc diện nghèo, rất khó khăn. Họ thực sự là nhóm dễ bị tổn thương. Cuộc sống người cao tuổi cần được đáp ứng về cả tinh thần lẫn vật chất, không đơn thuần là việc con cháu cấp cho cụ đủ ăn, đủ mặc là được".
Vì vậy, theo TS Vũ Mạnh Lợi, thế hệ trẻ cần quan tâm đến đời sống tinh thần của cha mẹ nhiều hơn mới có thể động viên, khích lệ cuộc sống tinh thần hài hòa cho cha mẹ. Họ cần thấy bố mẹ xứng đáng để con cái có nỗ lực đó. Tiếc rằng hiện nay, nhiều người trẻ làm chưa tốt thì người già cảm thấy cô đơn trong gia đình của mình.
"Chủ động tích lũy" là cụm từ được đông đảo các chuyên gia, những người cao tuổi cũng như người trẻ tuổi nhắc đến như một cách để "chào đón" niềm hạnh phúc tuổi già. Đó là sự tích lũy về kiến thức, về sức khỏe, đặc biệt là kinh tế, bởi sự tự chủ về kinh tế là bước chuẩn bị cần thiết cho cuộc sống về sau của bất kỳ cá nhân nào.
Là một người trên 60 tuổi, GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế quốc dân) chia sẻ rằng: Để chủ động đón tuổi già, ngày trẻ tuổi cần tránh xa thuốc lá, rượu chè. Bên cạnh đó, làm việc chăm chỉ và có tích lũy bằng cách đóng bảo hiểm tự nguyện, gửi tiết kiệm... cũng là cách để chúng ta thoải mái đón tuổi già. Ngoài ra, một việc rất quan trọng, cần phải làm từ lúc trẻ tuổi, đó là kế hoạch hóa gia đình. Nên sinh đủ số con để nuôi dưỡng tốt, tới khi chúng ta già thì con cái đã trưởng thành và tự lo cho cuộc sống của mình; nếu không kế hoạch, chuyện vừa đeo kính vừa quấy bột cho con là chuyện không phải hiếm có.
Ngày 1-11-2013, dân số Việt Nam tròn 90 triệu người. Tỷ lệ người cao tuổi trên 65 tuổi chiếm 7,3% dân số. Cách đây 2 năm, nước ta đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số, sớm hơn 6 năm so với dự báo (năm 2017). Theo đánh giá của Quỹ Dân số Liên hợp quốc tại Việt Nam, Việt Nam là một trong những quốc gia có tốc độ già hóa nhanh nhất châu Á và thế giới. Điều đáng lưu ý là thời gian quá độ từ "già hóa dân số" (dân số đang già) sang "dân số già" của nước ta chỉ khoảng 16 - 18 năm, ngắn hơn so với nhiều quốc gia khác trên thế giới.
Tốc độ già hóa nhanh chóng và những biến động về dân số đặt ra cho nước ta nhiều thách thức trong quá trình phát triển kinh tế và an sinh xã hội. Một trong những thách thức lớn nhất đối với tuổi già là quy mô gia đình thay đổi: Từ quy mô gia đình đa thế hệ sang kiểu gia đình hạt nhân (hai thế hệ). Theo đó, số lượng người cao tuổi sống cô đơn hoặc sống cùng bạn đời của mình ngày càng tăng. Đồng nghĩa với đó, những mối nguy hiểm cho người cao tuổi cũng gia tăng. Lớp người cao tuổi của Việt Nam hiện nay phần lớn sinh ra và trưởng thành trong các cuộc chiến tranh bảo vệ Tổ quốc, ít có điều kiện bảo vệ sức khỏe và tích lũy vật chất cho tuổi già. Theo quy luật tự nhiên, tuổi càng cao, sức khỏe càng giảm. Trong khi đó, đa số người cao tuổi nước ta chưa có thói quen khám bệnh định kỳ, vì vậy, khi phát hiện, bệnh thường đã ở giai đoạn muộn khiến việc chữa trị rất khó khăn. Điều đáng nói là, mặc dù tỷ lệ người già chỉ chiếm từ 10% dân số nhưng lại chiếm tới 70% tổng kinh phí y tế quốc gia. Điều đó đặt ra thách thức lớn về công tác chăm sóc y tế.
 |
| Nhiều người già vẫn phải lao động lo cho cuộc sống. Ảnh: NB |
Bên cạnh đó, theo số liệu điều tra về mức sống hộ gia đình ở Việt Nam cho thấy, khoảng 43% người cao tuổi hiện vẫn đang làm việc, tỷ lệ người cao tuổi ở vùng nông thôn và phụ nữ cao tuổi tham gia vào lực lượng lao động cao hơn đáng kể so với người cao tuổi sinh sống tại các khu vực đô thị và nam giới cao tuổi. Tuy nhiên, hầu hết họ đang tự tạo việc làm với thu nhập thấp và không ổn định - nguy cơ nghèo đói luôn rình rập. Hơn nữa, trợ cấp hưu trí và trợ cấp xã hội hàng tháng được coi là nguồn thu nhập chính cho người cao tuổi, nhưng mức độ bao phủ của các chương trình này chưa cao...
Lo cho tuổi già từ lúc trẻ
Hiện nay, xu hướng mô hình gia đình ở Việt Nam đang thay đổi từ gia đình truyền thống sang mô hình hạt nhân. Con cái ngày càng có xu hướng sống độc lập với cha mẹ. Ông Đàm Hữu Đắc, Phó Chủ tịch Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng: "Truyền thống gia đình nhiều thế hệ đã được ông cha nuôi dưỡng rất nhiều năm, đó là mô hình tốt nhất bởi vừa là chỗ dựa, vừa là tấm gương mẫu mực cho con cháu học tập. Nhưng do công việc, con cháu có việc làm thì "ra riêng", thậm chí nhiều người cao tuổi cho biết, do sự thay đổi trong lối sống gia đình hiện đại khiến họ cảm thấy mình là "người thừa". Việc phải sống một mình là điều rất bất lợi đối với người cao tuổi. Theo điều tra, hiện nay, người già cô đơn chiếm tỷ lệ không ít. Số cụ bà góa chồng cao hơn 5,5 lần so với cụ ông góa vợ; tương tự với số cụ bà ly hôn hay ly thân cũng cao hơn so với cụ ông”.
Đồng quan điểm về số người già cô đơn trong xã hội có rất nhiều, PGS.TS Vũ Mạnh Lợi, Phó Viện trưởng Viện Xã hội học, chia sẻ: "Nhiều nghiên cứu vùng nông thôn cho thấy, những người cao tuổi cô đơn thường thuộc diện nghèo, rất khó khăn. Họ thực sự là nhóm dễ bị tổn thương. Cuộc sống người cao tuổi cần được đáp ứng về cả tinh thần lẫn vật chất, không đơn thuần là việc con cháu cấp cho cụ đủ ăn, đủ mặc là được".
Vì vậy, theo TS Vũ Mạnh Lợi, thế hệ trẻ cần quan tâm đến đời sống tinh thần của cha mẹ nhiều hơn mới có thể động viên, khích lệ cuộc sống tinh thần hài hòa cho cha mẹ. Họ cần thấy bố mẹ xứng đáng để con cái có nỗ lực đó. Tiếc rằng hiện nay, nhiều người trẻ làm chưa tốt thì người già cảm thấy cô đơn trong gia đình của mình.
"Chủ động tích lũy" là cụm từ được đông đảo các chuyên gia, những người cao tuổi cũng như người trẻ tuổi nhắc đến như một cách để "chào đón" niềm hạnh phúc tuổi già. Đó là sự tích lũy về kiến thức, về sức khỏe, đặc biệt là kinh tế, bởi sự tự chủ về kinh tế là bước chuẩn bị cần thiết cho cuộc sống về sau của bất kỳ cá nhân nào.
Là một người trên 60 tuổi, GS.TS Nguyễn Đình Cử, nguyên Viện trưởng Viện Dân số và Các vấn đề xã hội (Đại học Kinh tế quốc dân) chia sẻ rằng: Để chủ động đón tuổi già, ngày trẻ tuổi cần tránh xa thuốc lá, rượu chè. Bên cạnh đó, làm việc chăm chỉ và có tích lũy bằng cách đóng bảo hiểm tự nguyện, gửi tiết kiệm... cũng là cách để chúng ta thoải mái đón tuổi già. Ngoài ra, một việc rất quan trọng, cần phải làm từ lúc trẻ tuổi, đó là kế hoạch hóa gia đình. Nên sinh đủ số con để nuôi dưỡng tốt, tới khi chúng ta già thì con cái đã trưởng thành và tự lo cho cuộc sống của mình; nếu không kế hoạch, chuyện vừa đeo kính vừa quấy bột cho con là chuyện không phải hiếm có.
