Biên phòng - Từ bao đời nay, tộc người Cơ Tu dựa vào dãy Trường Sơn dọc biên giới Việt - Lào để sống và sinh tồn. Trải qua biết bao thăng trầm của lịch sử, chiến tranh loạn lạc, dời làng rồi lập làng, đến nay, để lại cho họ nhiều phong tục hay và đẹp làm nên bản sắc văn hóa riêng - văn hóa Cơ Tu. Thế nhưng, bên cạnh đó vẫn còn tồn tại nhiều tập tục lạc hậu trong đời sống hằng ngày cần phải loại bỏ để mang lại cuộc sống tốt đẹp hơn.
 |
| Hình ảnh phụ nữ Cơ Tu làm việc vất vả cả ngày vẫn thường thấy ở vùng núi Quảng Nam. |
Theo phong tục truyền thống, mặc dù có nhiều dòng họ như vậy, nhưng luật tục Cơ Tu cũng có những quy định về hôn nhân, những người cùng dòng họ không được lấy nhau. Khi chàng trai bắt gặp một cô gái rồi đem lòng yêu mến và cô gái cũng ưng cái bụng với chàng trai mình yêu, thế là họ đến với nhau mà không có sự ép duyên hay ràng buộc của cha mẹ và hai bên gia đình. Lúc hỏi và cưới, gia đình nhà gái hầu như chẳng tốn kém gì cả, mà còn nhận được nhiều sính lễ có giá trị như trâu, bò, lợn, gà, trang sức bằng mã não, thổ cẩm, chiêng, ché quý từ gia đình nhà trai. Chính vì sự tốn kém này nên không biết từ bao đời nay, người đàn ông Cơ Tu đã cưới vợ về nhà là để làm thay mình, từ công việc nhẹ đến công việc nặng nhọc nhất. Với những người con trai Cơ Tu mồ côi cha, mẹ thì việc cưới vợ cũng không nằm ngoài sự khắt khe và ràng buộc, bởi luật tục là họ phải chịu nợ truyền kiếp, từ đời này sang đời khác bên nhà vợ.
Chúng tôi có may mắn nhiều năm đến vùng đồng bào Cơ Tu sinh sống để công tác, rồi tình cảm cũng dần gắn bó mật thiết với bà con. Qua một số người già lớn tuổi, những già làng am hiểu về phong tục, tập quán của người Cơ Tu, chúng tôi được biết: Khi trai gái Cơ Tu yêu nhau, để xác lập mối quan hệ đó, người Cơ Tu thường tổ chức đám cưới thật thịnh soạn, quy mô. Có thế thì gia đình đó mới không bị cộng đồng chê trách. Đa phần số người được hỏi đều cho rằng, vì mình phải tốn kém nhiều trâu, bò, lợn, gà đến đồ trang sức, thổ cẩm, ché, chiêng quý mới cưới được vợ, vì thế, nó phải làm cả đời để bù lại những thứ đồ mà mình đã bỏ ra. Đây không phải là chuyện lạ đối với tộc người Cơ Tu, người phụ nữ phải gánh chịu mọi công việc nặng nhọc trong gia đình, thậm chí có khi làm việc đến kiệt sức cũng không được kêu ca, oán thán. Tập tục này đã ăn sâu vào tiềm thức của tộc người Cơ Tu nên họ không bỏ được.
Và mỗi lần về vùng đồng bào Cơ Tu sinh sống, cả ở vùng cao, vùng trung và vùng thấp, chúng tôi được tận mắt chứng kiến biết bao người phụ nữ Cơ Tu phải lao động cực nhọc. Hằng ngày, sau mỗi lần đi làm rẫy về, các cô gái Cơ Tu còn mang nặng đủ thứ trên vai như củi khô, sắn, măng rừng cho đến những gùi lúa đầy nặng trĩu trên vai, trên khuôn mặt, những giọt mồ hôi và nước mắt mặn chát cứ chảy dài theo nhịp cuộc đời, khiến chúng tôi cảm thấy quặn lòng. Từ bao đời nay, người Cơ Tu làm nương rẫy theo phương thức canh tác nhỏ lẻ, chủ yếu trồng trọt, làm nương rẫy trên các triền núi cao, vì vậy mà người phụ nữ Cơ Tu đã trở thành lao động chính để nuôi toàn bộ cha mẹ chồng, con cái trong gia đình... Bên cạnh đó, tư tưởng trọng nam, khinh nữ vẫn còn hiện diện rất rõ trong cuộc sống hằng ngày của họ bởi những sính lễ mà gia đình nhà gái đã nhận ở nhà trai. Theo phong tục, người phụ nữ Cơ Tu sau khi lấy chồng rồi thì không được bỏ nhau, dù phải chịu tủi nhục suốt cả cuộc đời, vì nếu ly hôn thì lấy đâu tiền, trâu, bò, chiêng ché, đồ trang sức mà trả lại cho nhà chồng. Ngược lại, từ trước tới nay, người đàn ông Cơ Tu làm việc rất ít. Hằng ngày, họ thường rủ nhau lên rừng săn bắn các loại chim thú, đặt bẫy để bắt heo, mang, nai hoặc chiết rượu từ cây T'đin về uống. Mọi công việc nương rẫy, từ việc gieo trồng, làm cỏ, chăm sóc cho đến thu hoạch đều đổ lên đôi vai người vợ, người mẹ. Vì vậy, suốt từ bao đời nay, cái đói, cái nghèo cứ đeo bám mãi với người Cơ Tu chủ yếu do tập tục lạc hậu này đem lại.
Với chúng tôi, việc xóa bỏ tập tục trả nợ hồi môn đang là vấn đề lâu dài. Làm thế nào để đồng bào dân tộc Cơ Tu nhận thức được những khó khăn mà chính những tập tục lạc hậu gây nên đối với người phụ nữ? Làm thế nào tạo được chuyển biến trong nhận thức của người Cơ Tu khi mà trình độ văn hóa của họ còn hạn chế, thậm chí có nhiều nơi vẫn còn nhiều người dân không biết chữ? Có lúc chúng tôi ngồi uống rượu ở nhà Gươl làng cùng nhiều bậc cao niên và đem thắc mắc về tập tục này ra hỏi, thì chỉ nhận được cái lắc đầu và im lặng. Trong khi đó, đối với những người đàn ông Cơ Tu không mấy người siêng năng, chăm chỉ. Ngoài việc lên nương lên rẫy, phụ nữ Cơ Tu vùng cao cũng phải quán xuyến luôn các công việc nhà, từ giã gạo, cơm nước đến chăm sóc con cái, phụng dưỡng cha mẹ. Phụ nữ làm càng nhiều việc, nhất là việc nặng, thì được cho là vợ tốt, cha mẹ chồng khen là con dâu hiếu thảo. Có thế thì mới được gia đình nhà chồng tôn trọng...
Già làng Y Kông (85 tuổi), dân tộc Cơ Tu, nguyên Chủ tịch UBND huyện Hiên (cũ), nay là hai huyện Đông Giang và Tây Giang (Quảng Nam), hiện đang sống tại thôn Tống Coóih, xã Ba, chia sẻ với chúng tôi quan điểm: Vẫn biết rằng, những ý nghĩ, tập tục đã ăn sâu vào đời sống người dân nên không dễ gì một sớm, một chiều xóa bỏ được. Không thể đổ lỗi về trình độ dân trí thấp mà những tập tục lạc hậu vẫn còn theo đuổi. Vì vậy, công tác tuyên truyền, vận động của các cấp, các ngành và cả hệ thống chính trị cần được tặng cường, ráo riết, có thế thì tập tục lạc hậu này của tộc người Cơ Tu chúng tôi mới được loại bỏ.
