Người mẹ vá cờ Nguyễn Thị Diêm.

Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, những địa danh như Vĩnh Linh hay Bến Hải, Cửa Tùng, Hiền Lương... Quảng Trị được nhắc đến dồn dập trên báo chí và các phương tiện thông tin đại chúng thời kì đó. Nguyên nhân là sau thất bại trên chiến trường, người Pháp và đồng minh buộc phải kí Hiệp định Giơ-ne-vơ về lập lại hòa bình ở Đông Dương ngày 20-7-1954. Vĩ tuyến 17 trở thành giới tuyến quân sự tạm thời chia cắt 2 miền Nam Bắc. Theo Hiệp định Giơ-ne-vơ 2 năm sau đó, tức là vào năm 1956, hai miền Nam Bắc sẽ Tổng tuyển cử.

Sau 300 ngày tập kết, người dân hai miền tràn đầy hi vọng và chờ mong một ngày sum họp. Nhưng rồi tất cả những hi vọng ấy đã không thành hiện thực. Tháng 7-1956, khi đế quốc Mỹ cùng chính quyền Ngô Đình Diệm trắng trợn chà đạp lên các thỏa thuận chung của Hiệp định, từ chối cuộc Tổng tuyển cử trong cả nước, thì giới tuyến 17 cùng mảnh đất Vĩnh Linh trở thành địa đầu của miền Bắc, trực tiếp đối phó với những âm mưu, thủ đoạn thâm độc của kẻ thù hòng chia cắt nước ta dài lâu.

Con sông Bến Hải vô tình trở thành nhát dao chặt đôi thân hình Tổ quốc. Phía Nam sông đặt dưới sự kiểm soát gắt gao của giặc Mỹ và tay sai. Như trôi trong miền kí ức, Đại tá Nguyễn Thanh Hà, nguyên Chỉ huy trưởng BĐBP tỉnh Quảng Trị, chiến sĩ giới tuyến năm xưa nói nhiều về Nghị quyết số 16/TW về việc thành lập Đặc khu Vĩnh Linh, trong đó bao gồm cả hàm ý nhân dân miền Bắc xót thương cho phần máu thịt nhỏ nhoi bị chia cắt, đã không sáp nhập Vĩnh Linh vào tỉnh Quảng Bình mà giữ nguyên thành một đơn vị hành chính hết sức đặc biệt.

"Người lính già tóc bạc, kể mãi chuyện biên cương", Đại tá Nguyễn Thanh Hà cùng chúng tôi trở lại vùng đất thép mà ông đã có nửa cuộc đời gắn bó. Nguyên là chỉ huy cánh Đông của Công an giới tuyến ngày ấy, ông vẫn luôn tự hào với cái tên "chiến sĩ giới tuyến" mà nhân dân cả nước đã trìu mến đặt cho ông và đồng đội. Để thực thi nhiệm vụ trên giới tuyến, 100 cán bộ, chiến sĩ được chọn lựa từ ba Đại đội 354, 340, 348 thuộc ba huyện Vĩnh Linh, Cam Lộ, Gio Linh đã chuyển quân ra bờ Bắc để thành lập "Đại đội Công an giới tuyến" trực thuộc phái đoàn Quân đội nhân dân Việt Nam trong Tiểu ban Liên hợp chiến trường Bình Trị Thiên. Do đặc điểm là một đơn vị quân đội làm nhiệm vụ trên giới tuyến nên cách sắp xếp cán bộ phụ trách có nét riêng: Đảm nhiệm cấp trưởng là cán bộ Quân đội và cấp phó là cán bộ Công an.

Đến năm 1959, chấp hành Nghị quyết 58/NQ-TW của Bộ Chính trị, Bộ Công an ra Nghị định thành lập Khu Công an nhân dân vũ trang Vĩnh Linh. Tiểu đoàn 41 được bổ sung và phát triển thành Trung đoàn 41 với 1.050 cán bộ, chiến sĩ. Các đơn vị đồn, trạm từ Cửa Tùng đến Cù Bai triển khai thành 10 đồn và 1 trạm biên phòng giới tuyến. Tất cả đều chung một niềm tin sắt đá vào chiến thắng phía trước như lời bài thơ "Ta đi tới" của nhà thơ Tố Hữu: "Trời ta chỉ một trên đầu/ Bắc Nam liền một dải/ Lòng ta không giới tuyến/ Lòng ta chung một Cụ Hồ/ Lòng ta chung một Thủ đô/ Lòng ta chung một cơ đồ Việt Nam...”

Khó có thể kể hết bao lần cầu Hiền Lương được quét lại vạch sơn. Theo thỏa thuận, chính giữa cầu Hiền Lương có sơn hai vạch sơn cùng màu làm ranh giới để hai bên không được qua lại, trừ những người được phép thực hiện nhiệm vụ theo Quy chế khu phi quân sự. Vậy mà với mưu đồ muốn biến nơi đây thành ranh giới chia cắt đất nước vĩnh viễn, hằng ngày, bọn cảnh sát bờ Nam đã dùng sơn khác màu để sơn lại vạch phía Nam. Trước hành động ấy, đêm đến, các chiến sĩ bờ Bắc lại lặng lẽ dùng sơn cùng màu để sơn lại vạch phía Bắc, thể hiện ý chí "Nước Việt Nam là một - dân tộc Việt Nam là một". Sự kiên trì của các anh đã khiến cho kẻ địch phải nản lòng và bỏ việc sơn lại vạch cầu.

Cũng khó có thể đếm được bao lần, ta và địch đọ sức về độ cao của cột cờ, độ rộng của lá cờ trên giới tuyến. Thủa ấy, lá cờ đỏ sao vàng bay phấp phới nơi đầu cầu Hiền Lương trở thành điểm tựa, niềm tin của hàng triệu đồng bào nơi bờ Nam sông Bến Hải. Nhưng lá cờ cũng luôn là mũi dao luôn đâm thẳng vào con mắt và trái tim kẻ thù phía bên kia sông. Mỗi lần chúng cho dựng cột cờ mới cao hơn cột cờ của ta là mỗi lần chiến sĩ ta lại lặn lội lên rừng tìm cây gỗ cao hơn, to hơn về dựng cột cờ.

Có lẽ cũng ít người biết, chiếc loa phóng thanh đang được lưu giữ tại Bảo tàng BĐBP là chiếc thứ bao nhiêu được treo ở đầu cầu bờ Bắc. Những chiếc loa đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình là đều đặn phát những bản tin về tình hình đấu tranh và xây dựng của quân dân miền Bắc, phát những bài hát ca ngợi hòa bình, ca ngợi quê hương, đất nước. Biết bao lần địch đã dùng súng bắn thủng loa, ta lại thay chiếc khác và treo ở nơi cao hơn để nhân dân bờ Nam cùng nghe rõ.
Đấu lí, đấu trí với kẻ thù luôn là bản lĩnh của người chiến sĩ quân hàm xanh. Mùa hè năm 1962, một phái đoàn quân sự cao cấp của Anh - Mỹ xâm nhập trái phép khu phi quân sự và đến cầu Hiền Lương, Cửa Tùng để quan sát giới tuyến. Ở cả hai nơi, các chiến sĩ ta đều kiên quyết ngăn chặn, dùng lí lẽ để tố cáo chúng đã vi phạm Quy chế khu phi quân sự, buộc chúng phải nhanh chóng rút lui. Ngày 2-9-1962, hai đơn vị CANDVT giới tuyến Cửa Tùng và Hiền Lương cùng hai đồng chí Nguyễn Xuân Dưỡng và Lê Thế Tri được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Chiến công hạng Ba.

Những lần đấu tranh âm thầm như thế chỉ là một việc trong hàng trăm, hàng ngàn việc thể hiện sự mưu trí, chủ động, tỉnh táo và độc lập của những chiến sĩ CANDVT giới tuyến. Đầu năm 1963, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã vào thăm CANDVT Vĩnh Linh và căn dặn: "Các đồng chí làm nhiệm vụ trên tuyến đầu Tổ quốc, phải luôn đề cao tinh thần cảnh giác và thường trực chiến đấu, phải bình tĩnh và dũng cảm..., phải đoàn kết nội bộ, đoàn kết quân dân vì đoàn kết là sức mạnh". Thực hiện chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước ta, các chiến sĩ CANDVT đã luôn bình tĩnh, giữ thái độ đúng mực trước những hành xử thiếu thiện chí của địch, kiên trì đấu tranh chính trị, pháp lí để vận động thuyết phục, làm thức tỉnh một bộ phận binh lính địch và tỉnh táo xử lí tình huống bất ngờ xảy ra, không để mắc mưu khiêu khích của địch, đồng thời làm dịu không khí căng thẳng mà địch cố tình tạo ra... buộc chúng phải nghiêm túc thực hiện phần lớn những điều khoản quy định giữa hai bên.

Xin trở lại với câu chuyện về lá cờ giới tuyến. Câu hát trong bài quốc ca "Cờ in máu chiến thắng mang hồn nước..." hơn lúc nào hết trở nên thật đúng theo cả nghĩa đen lẫn nghĩa bóng với màu cờ ở mảnh đất giới tuyến này. Muốn hủy diệt lá cờ, hủy diệt trái tim Tổ quốc trong lòng đồng bào miền Nam, bọn Mỹ - ngụy đã  huy động các loại máy bay để đổ mưa bom bão đạn hơn 1.000 ngày đêm xuống mảnh đất Vĩnh Linh nhỏ bé. Số bom đạn ấy lớn hơn sức nổ của 2 quả bom nguyên tử từng ném xuống Hi-rô-si-ma và Na-ga-xa-ki. Vậy mà quân và dân Vĩnh Linh, đặc biệt là những chiến sĩ CANDVT bảo vệ lá cờ với lời thề quyết tử: "Ngày nào trái tim người chiến sĩ còn đập thì lá cờ Tổ quốc vẫn còn bay". Khó lòng kể hết được biết bao tấm gương hi sinh như các đồng chí Nguyễn Bảo, Lê Lai, Lê Văn Liêm... để bầu trời Vĩnh Linh không một phút giây vắng bóng cờ. Không đếm được bao tấm lòng, bao trái tim người dân Vĩnh Linh như o Diệm, chị Sen bám trụ lại cùng người chiến sĩ giới tuyến, ngày đêm miệt mài vá cờ, tham gia lao động, chiến đấu để xây đắp lên một lũy thép anh hùng.

Lấy câu nói "Phải yêu Vĩnh Linh như quê hương mình, phải bảo vệ Vĩnh Linh như bảo vệ con ngươi của mắt mình" của Đại tướng Nguyễn Chí Thanh làm mệnh lệnh cho trái tim, mang khẩu hiệu "đồn là pháo đài, nhân dân là phòng tuyến" là mục tiêu trước mắt, tại mỗi đồn CANDVT từ Hướng Lập, Cù Bai cho tới Phước Lí, Hiền Lương, Cửa Tùng..., các tổ công tác được phân công đi tuyên truyền, vận động nhân dân tổ chức phong trào bảo vệ trị an với các tổ "ba phòng" là phòng gian, phòng hỏa, phòng tai nạn và các đội "thiếu niên ba phòng; thanh niên ba phòng; đội cờ đỏ...". Hàng triệu "đôi mắt giới tuyến" của bà con đã giúp các đồn CANDVT ngăn chặn có hiệu quả các vụ đột nhập, vượt tuyến hòng phá hoại miền Bắc của bọn tình báo, quân báo, phản gián địch.

Chiến sĩ CANDVT làm nhiệm vụ bảo vệ ngọn cờ Hiền Lương. Ảnh: Tư Liệu.

Nói về những chiến công của quân dân Vĩnh Linh, không thể không nhắc đến những chiến sĩ âm thầm làm nhiệm vụ bí mật tại bờ Nam sông Bến Hải. Sau khi có Nghị quyết 15, hoạt động của CANDVT Vĩnh Linh đã có sự chuyển biến mới, chủ động tấn công vào sào huyệt địch. Các đội trinh sát chính trị lần lượt vượt tuyến hoạt động tại các hướng Gio Linh, Cửa Việt, Đông Hà, Cam Lộ, Khe Sanh, Đầu Mầu, Đường 9 và các vùng phụ cận. Nhớ đến những tháng ngày "ăn cơm Bắc, đánh giặc Nam" của mình và đồng đội, Đại tá Nguyễn Văn Chức, nguyên Cục trưởng Cục Trinh sát BĐBP kể lại: Với hình thức chiến đấu phân đội nhỏ, phân tán chiến đấu trên diện rộng và tác chiến độc lập, các phân đội đã phối hợp với bộ đội địa phương tập kích vào nhiều khu căn cứ quân sự của địch, tiêu diệt nhiều tên ác ôn, có nợ máu với cách mạng. Cùng với sự hỗ trợ của các phân đội, quân dân các huyện Hướng Hóa, Cam Lộ, Gio Linh... đã nổi dậy phá 91 ấp chiến lược, tạo điều kiện cho sự phát triển phong trào cách mạng trên toàn vùng giáp ranh khu phi quân sự. Quốc sách "ấp chiến lược" mà Mỹ dày công xây dựng đã hoàn toàn thất bại.

Kiên gan đấu tranh với địch, bảo vệ Hiệp định Giơ-ne-vơ và Quy chế khu phi quân sự tạm thời, bảo vệ đầu cầu miền Bắc xã hội chủ nghĩa, quân dân Vĩnh Linh ngoan cường chiến đấu trên một trận tuyến không tiếng súng và đã chiến thắng. Thời gian dần qua đi, màu vàng của lúa và màu xanh của cây cỏ đã phủ dần lên những vết thương quá khứ. Hầm trực chiến năm xưa giờ trở thành cánh đồng bát ngát thẳng cánh cò bay. Vĩnh Linh duy nhất là nơi được dựng biểu trưng để tưởng nhớ về một thời oanh liệt và hào hùng của những con người từng sống chết trên tuyến lửa. "Súng gươm vất bỏ lại hiền như xưa" sau khi hoàn thành nhiệm vụ cứu nước, họ trở về sống ấm áp và thanh bạch nơi thôn dã như bao người bình thường khác. Hoặc có thể, họ đã hóa thân vào ngọn lúa, củ khoai, dòng sông, con đò trên đất này. Nhưng cột cờ Hiền Lương, mảnh đất Vĩnh Linh sẽ luôn ghi nhớ những câu chuyện về họ, về một thời bi tráng mà rất đỗi tự hào nơi đầu cầu phía Bắc.