Dải đất miền Trung mùa hè nóng bức, gió Lào suốt ngày hầm hập quạt lửa. Ấy vậy mà, ở những làng quê ven chân sóng, ban ngày dù trời nóng như rang, nhưng ban đêm không khí lại trong lành, mát mẻ. Buổi sáng tinh sương vùng biển Cửa Sót, xã Thạch Kim, từng làn gió thốc lên từ biển khơi rồi thổi vào những rặng cây phi lao vi vút. Không gian thoáng đãng, sóng biển rì rào. Chốc chốc, từ những lối nhỏ ở các xóm Long Hải, Xuân Phượng lại vang lên tiếng người í ới gọi nhau ra bãi cát. Cư dân ven biển vốn dĩ vất vả, cực nhọc nhưng phải nói rằng, nghề mưu sinh theo con nước lại càng gian lao gấp bội phần.

Nếu như các đấng nam nhi bất kể ngày đêm giong thuyền vượt sóng gió ra khơi đánh cá, thì phụ nữ, trẻ em lại mò mẫm ven bờ, thức giấc cùng con nước. Đến hẹn lại lên, mỗi năm, vào dịp giữa mùa hè cho đến đầu thu là thời điểm mà các chị, các mẹ tất bật nhất. Bởi tất cả vừa lo sắm sanh dụng cụ cào nghêu, vừa phải canh chừng con nước thủy triều lên xuống. Dường như với họ, kể từ khi mùa nghêu bắt đầu cho đến khi kết thúc, thời gian rảnh rỗi nghỉ ngơi chỉ đếm trên đầu ngón tay, còn phần lớn thời gian gắn bó với trảng cát ven biển.

Mặc dù sương sớm chưa tan, song tôi vẫn quyết định rong ruổi bước chân trên bãi biển để tiếp cận những tốp người đang nhấp nhô đi lui đi tới. Đến đây, tôi mới thấu hiểu được rằng, vì sao từ ngàn đời nay, cư dân ven biển luôn truyền tai nhau câu nói cửa miệng "nghề đi thụt lùi". Bởi lẽ, nghề cào nghêu, sò lông, ốc biển chỉ việc cắm cào sâu xuống cát, sau đó vừa đi thụt lùi, vừa vớt sản phẩm lên. Cứ thế ngược xuôi hết cồn bãi này, sang triền cát khác cho đến khi thủy triều dâng lên, mọi người mới chịu trở về nhà.

Năm nay ở tuổi 60, bà Lê Thị Bé, xóm Xuân Phượng, xã Thạch Kim không còn nhớ rõ mình gắn bó với nghề đã bao nhiêu năm. Bà chỉ biết rằng, nghề này đã nuôi sống bà và rất nhiều, rất nhiều cư dân ven biển khác. Vừa nhặt nhạnh những con sò lông, nghêu biển tươi roi rói đưa vào rổ, bà Bé buột miệng khoe: "Mỗi buổi sáng mùa hè, một mình tôi cũng cào được từ 2-3kg, có những hôm may mắn được 5-6kg. Đặc biệt, sau mỗi dịp sóng to, gió lớn thì hầu như tất cả mọi người đều đổ xô ra bãi biển để nhặt nghêu. Vì lúc này không phải cào bới tìm tòi, nghêu tự trôi dạt vào bờ với số lượng nhiều vô kể.

Còn những ngày thường, nghề này chỉ bỏ công sức, không phải mất vốn đầu tư, mỗi ngày, tôi cũng kiếm được trên dưới một trăm nghìn đồng". Bà Bé còn cho biết thêm: Đối với những nhà đông lao động, sức khỏe tốt và cùng nhau đi cào từ lúc sáng sớm cho đến tận trưa thì mỗi ngày thu nhập lên đến hàng trăm nghìn đồng. Đó là chưa kể họ còn tranh thủ mọi qũy thời gian đi cào thuê cho những ông chủ nuôi nghêu với diện tích lớn hoặc tham gia các dịch vụ hậu cần nghề cá để kiếm thêm thu nhập, trang trải cuộc sống gia đình.

Cào nghêu... nuôi con thành tài

Đã có một thời, hễ nhắc đến việc học hành của con em làng biển, không ít người ngán ngẩm lắc đầu. Bởi phần lớn các gia đình chỉ cho con cái của mình học hết tiểu học, trung học cơ sở rồi ở nhà, lớn lên, con gái thì đi lấy chồng, con trai nối nghiệp cha ông lênh đênh theo con nước. Nhưng đó là câu chuyện của mấy mươi năm về trước. Còn hôm nay, người dân xã Thạch Kim đã thay đổi nếp nghĩ, chú trọng đầu tư cho con cái học hành nên người. Trong ngôi nhà ngói mới, chị Hoàng Thị Thanh ở xóm Xuân Phượng cho biết: Chồng chị, anh Phạm Thanh Liêm là thương binh hạng 2/4, sức khỏe yếu nên cũng chẳng giúp đỡ chị được gì nhiều. Hằng ngày, mọi công việc trong gia đình đều do chị gánh vác.

Tuy vất vả với công việc mưu sinh, nhưng chị Thanh vẫn hết sức vui mừng, phấn khởi. Bởi hiện nay, con trai đầu lòng của chị là cháu Phạm Tiến Dũng đã tốt nghiệp Đại học Bách Khoa Hà Nội và có việc làm, thu nhập ổn định, hai người con kế tiếp là Phạm Tiến Khoa, Phạm Thị Hải Yến cũng đang là những sinh viên ưu tú của trường Đại học Tài nguyên và Môi trường. Cuộc sống gia đình hạnh phúc, các con chăm ngoan, học giỏi chính là nguồn động viên to lớn tiếp sức cho chị vượt qua khó khăn, làm tròn bổn phận và trách nhiệm của người vợ, người mẹ trong gia đình.

Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Thạch Kim, chị Lê Thị Mai Lý cho biết: Trước đây, nghề cào nghêu trên bãi cát chỉ là nghề phụ, xuất phát từ nhu cầu cải thiện bữa ăn hằng ngày. Số chị em tham gia chỉ đếm trên đầu ngón tay. Mấy năm gần đây, khi nghêu, ốc hương, sò lông... trở thành đặc sản biển được nhiều người ưa chuộng, giá cả tăng cao thì nhà nào nhà nấy đều có người thường xuyên tham gia đánh bắt. Sản phẩm sau khi vớt lên được các thương lái từ khắp mọi nơi đến đặt mua hàng nên cũng khá thuận lợi. Thực tế cho thấy, gắn bó với nghề này mà nhiều hộ gia đình đã tích góp xây dựng được nhà cửa khang trang, mua sắm đủ tiện nghi sinh hoạt, đặc biệt là có thêm điều kiện để nuôi con cái ăn học. Đối với những bậc làm cha, làm mẹ ở xã Thạch Kim, điều vui mừng nhất hiện nay là tất cả các thôn xóm đều có con em theo học tại các trường đại học, cao đẳng. Nhiều em sau khi tốt nghiệp ra trường đã tình nguyện trở về quê hương dạy học hoặc tham gia các công việc khác ở địa phương. Vào những ngày nghỉ, các em lại cùng bố mẹ ra bãi cát cào nghêu, bắt ốc như là một hành động để đền đáp công lao bố mẹ đã cực nhọc nuôi nấng mình lớn lên. Các em vốn sinh ra từ chân sóng, thấu hiểu hơn ai hết nỗi khó khăn, vất vả của các bậc sinh thành nên việc nỗ lực học tập, tìm kiếm cho mình một tương lai tươi sáng hơn, âu đó cũng là tâm nguyện muôn đời nay của nhiều thế hệ người dân làng biển.

Dịch vụ hậu cần nghề cá ở Thạch Kim góp phần giải quyết việc làm cho nhiều lao động.

Khát vọng "cưỡi ngựa tre, đánh giặc nhiều"

Bất cứ người dân xã Thạch Kim nào cũng đều thuộc làu câu truyền ngôn "cưỡi ngựa tre, đánh giặc nhiều". Câu nói nghe có vẻ ví von, song với những ngư dân quanh năm bám biển lại hàm chứa nhiều ý nghĩa. Bởi lẽ, nghề cào nghêu, bắt sò, công cụ hỗ trợ chủ yếu chỉ là một cái sào được làm bằng thân cây tre kết hợp với lưỡi sắt phía dưới để găm sâu xuống cát. Sau đó, họ dùng sức mạnh của cơ thể và đôi tay chắc khỏe xới tung bãi cát để bới nghêu lên. Còn đánh giặc nhiều chỉ đơn giản là khát vọng đánh bắt được nhiều nghêu, sò lông, ốc biển để có thêm thu nhập, ổn định cuộc sống hằng ngày.

Ông Từ Đức Bé, Phó Chủ tịch UBND xã Thạch Kim bộc bạch: "Cư dân chúng tôi sinh ra nơi cửa biển và từ bao đời nay, họ chỉ biết bám lấy bãi cát, bám lấy biển khơi để mưu sinh. Hiềm một nỗi, biển rộng lớn mênh mông, nhưng hầu hết tàu thuyền công suất thấp, giá nhiên liệu tăng cao nên việc đánh bắt xa bờ gặp muôn vàn khó khăn, trở ngại". Ông Bé còn cho biết thêm: Gần đây, do biến đổi khí hậu và nhiều nguyên nhân khác nên lạch Cửa Sót đã và đang vơi cạn dần khiến cho tàu thuyền rất khó cập cảng. Nhiều tàu thuyền buộc phải neo đậu xa bờ, hoặc ngay gần chân núi Long Ngâm. Hải sản sau khi đánh bắt được, bà con phải vất vả lắm mới có thể đưa được về bến cảng.

Chính những khó khăn đó đã trở thành rào cản lớn khiến cho nhiều ngư dân sức vóc lực lưỡng phải chuyển đổi từ đánh bắt tuyến khơi sang tuyến lộng hoặc trở về cùng với vợ con cào nghêu, bắt ốc theo dòng nước thủy triều. Họ mong muốn song hành với các chính sách hỗ trợ ngư dân bám biển lâu dài, góp phần bảo vệ chủ quyền biển đảo thì việc quy hoạch, lựa chọn vùng nuôi trồng thủy sản ven bờ là hết sức cần thiết. Bởi qua đó sẽ giải quyết việc làm ổn định cho ngư dân, tạo bước phát triển kinh tế bền vững, đồng thời giúp cho bà con không còn phải tảo tần sớm hôm.

Vẫn biết nguyện vọng của ngư dân là thiết thực, song theo ông Bé, muốn làm được điều này không thể ngày một, ngày hai. Trước mắt, xã cũng đã và đang lập nhiều phương án khả thi, trong đó, vấn đề cốt lõi hàng đầu vẫn là hướng về ngư dân, tạo mọi điều kiện để bà con phát triển kinh tế biển. Một thực tế đáng quan tâm nữa là, do tiếng lành đồn xa, cư dân khắp nơi kéo đến đây để đãi cát tìm nghêu, bắt ốc, số lượng ngày một đông, theo kiểu "mạnh ai nấy làm" khiến cho nguồn lợi thủy sản ven bờ chẳng mấy chốc sẽ bị cạn kiệt, chưa kể phát sinh nhiều hệ lụy khó lường.