Lạ kỳ một loài cá

Cứ vào cữ cuối tháng Ba âm lịch, dòng Lam lại bắt đầu nhuốm màu phù sa, cũng là lúc bắt đầu một vụ cá mòi mới trên vùng sông nước Giang Thủy, xã Thanh Giang (huyện Thanh Chương). Con cá mòi kể cũng lạ, cuối mùa xuân con cái mang trứng và đến thì phát dục nên phải vượt nguồn nước chảy mới có thể đẻ, còn con đực, vì không muốn rời xa "bạn tình" nên đi theo và cũng là để bảo vệ nòi giống của mình. Đây chính là dịp để người làng chài Giang Thủy cũng như dân sống hai bên bờ sông được thỏa sức săn cá mòi.

Cho đến bây giờ, nói tới cá mòi, nhiều người có thể vẫn ngỡ ngàng không hiểu đó là loại cá gì mà sao người ta tốn công tụng ca và chờ đón đến thế. Không như các loại trắm, chép, trôi, mè, ê hề quanh năm, cá mòi mỗi khi xuất hiện trên những tấm mẹt của bà hàng cá trong chợ với màu vẩy sáng lấp lánh ánh bạc, người ta lại chợt ồ lên thích thú. Trước hết bởi cá mòi không phải là loài cá nước mặn thông thường vẫn có quanh năm. Cá mòi chính là một loài cá nước lợ, chúng có một bản năng rất đặc biệt, đó là cá con được sinh ra ở sông nhưng lại bơi ra biển để sống, chỉ tới mùa sinh sản - mùa xuân, mới trở về "quê cũ". Để "hồi hương", con cái phải vượt dòng nước chảy và về nơi mình sinh ra trước kia vào đúng mùa xuân để đẻ trứng. Và đó cũng là lý do cá mòi không sẵn có mà mỗi năm chỉ rộ lên theo mùa vài lần, nhiều nhất là thời gian cuối xuân, khi hoa xoan bắt đầu nở rộ. Cũng như con rươi, một sản vật đặc biệt của các vùng nước lợ xứ Bắc chỉ xuất hiện vào những dịp "tháng chín đôi mươi, tháng mười mùng năm".

"Con cá mòi không thật lớn, bề ngang mỗi con to nhất, tự xưa đến nay, cũng chỉ áng chừng hai ba đốt ngón tay, còn bề dài, độ non gang tay. Mình cá mỏng dẹt, nhưng lẳn chắc. Đầu cá nhỏ múp, xương nhiều nhưng mềm, gọi là xương dăm…" - Ông Nguyễn Văn Thành, một lão nông có kinh nghiệm săn cá mòi vào hàng "thượng thừa" ở xã Thanh Giang "trần tình" về loài đặc sản quê mình như thế. Ông còn tiết lộ những bí mật về cá mòi y như người ta cả gan "tiết lộ thiên cơ" như thế này: "Sáng sớm, người nhà của các "thợ săn" cá mòi thường đem cá săn được đến các ngôi chợ quê ven sông. Người ta xếp cá mòi theo một lối đặc biệt, khiến người sành ăn thoáng chốc đã nhận ra mà hỏi đến. Đó chính là lối xếp "úp thìa", con nọ ép sát bên mình con kia, lớp lang chặt chẽ, khác hẳn lối xếp các loại cá thông thường. Bởi vậy, cũng có người chưa hề một lần ăn cá mòi, nhưng khi thấy lối xếp lạ lùng như vậy, đã hiếu kỳ mà hỏi han một đôi câu…".

Đặc sản có giá

Anh Nguyễn Văn Hân, một "thổ địa" ở Thanh Giang, một người đặc biệt mê cá mòi nói về những cách thức chế biến cũng như nghệ thuật thưởng thức thứ đặc sản không sẵn có này một cách đầy hứng khởi, đại ý: Cá mua về mổ sạch bụng, móc sạch màng đen bên trong, rồi đem rửa trong nước gạo vo đặc, được thứ nước vo gạo nếp thì thơm và sạch nhất, sau đó, để cho cá ráo mình. Lấy một nhánh gừng nhỏ, giã dập, vắt lấy nước cốt. Hai thứ nước cốt gừng, nghệ được đem xát, ướp vào đám cá mòi cùng một dúm muối trắng. Chừng mươi lăm phút, đem cá kẹp vào kẹp tre non mà nướng trên than hoa. Có nhà chỉ nướng lên rồi đem ăn ngay. Song như thế thì chưa thật khoái khẩu. Vì sao vậy? Vì xương cá khi nướng không được giòn, người ta không thể nhai cả xương cho vui miệng và đỡ tiếc cái ngọt của "chất cá mòi". Vậy phải làm sao đây? Nướng xong thì thả vào chảo mỡ sôi già. Bấy giờ mới là lúc để cho ta thử tay nghề của các bà nội trợ. Cá rán lúc đầu phải cho to lửa, sau hạ nhỏ dần, cá mới chín vừa giòn. Giòn tan xương mà không khô, không xác. Ấy mới chính là cách rán cá mòi. Tự xưa, chỉ nghe nói hai cách chế biến cá mò, đó là rán và nướng mà thôi, còn để làm mắm thì chưa tường tận…

Theo anh Hân, người ta thường không chế biến món cá mòi trước bữa ăn quá sớm. Nướng xong, đợi khi nhà đương dọn mâm bát, cha gọi con trai chạy ra đầu ngõ mua cút rượu trắng, cô con gái giã nốt nhánh tỏi khô cho vào bát nước mắm cốt, vắt thêm múi chanh cốm, rắc vào dúm hạt tiêu xay nhỏ, cùng dăm lát ớt đỏ tươi, bà mẹ mới thả cá vào chảo mỡ. Tiếng mỡ sôi mới réo rắt, hấp dẫn làm sao. Nhưng vẫn cần chờ, chờ đến ứa nước miếng, thì mẻ cá đầu tiên mới kịp giòn. Con cá nằm trên đĩa, mỡ còn kêu lép bép, còn sủi lên những bong bóng tí xíu như mắt cua, mới là đúng cách. "Thế nhưng ngon nhất là cá mòi vừa bắt xong đang còn vùng vẫy, nướng lên chấm nước mắm tiêu làm món nhậu. Cái cảm giác đứng bên bờ sông, phóng xa tầm mắt ngắm những chiếc thuyền vừa chèo, vừa bủa lưới trên dòng sông Lam, lại vừa được thưởng thức mùi hương cá mòi nướng thơm lừng đang bay lên theo từng sợi khói từ những bếp than nhỏ vừa được nhen lên bên bờ sông thật có sức hấp dẫn đến quyến rũ…" - Anh Hân mơ màng nói như đang thưởng thức món cá mòi nướng.

Riêng ông Trần Văn Tài, chủ một con thuyền nhỏ nằm trong "đội hình" làng chài Giang Thủy lại say mê nói về những ngày cá mòi rộ, thuyền của ông đánh bắt được từ vài yến đến cả nửa tạ cá: Loài cá kỳ lạ này không chỉ giúp người dân ven dòng Lam, nhất là ở những làng chài như Giang Thủy có thêm thu nhập, cánh thương lái cũng có một mùa làm việc bận rộn. Những ngày đầu mùa như thế này, cá mòi bán được 30-40 nghìn đồng một cân, đến chính vụ hạ xuống mức 20-25 nghìn. "Trước kia, ở một khúc sông, cá mòi thường có một người thông thuộc thung thổ chuyên thu mua. Nhưng mấy năm gần đây, do cá mòi trở thành đặc sản, người ta tranh nhau thu mua khiến không khí ở những ngôi chợ quê trở nên sôi động hơn những ngày thường. Cũng nhờ con cá mòi mà công việc của dân chài chúng tôi thêm phần khởi sắc…" - Ông Tài tâm sự.

Hoàng Liên Sơn