Tổng thống Mỹ Ba-rắc Ô-ba-ma và Thủ tướng Nhật Bản Sin-dô A-bê trong cuộc gặp tại Tô-ki-ô, tháng 4-2014. Ảnh: Reuters

Các nguyên tắc chỉ đạo hợp tác quốc phòng giữa hai nước, được sửa đổi lần cuối cùng vào năm 1997, đã nêu rõ vai trò của Quân đội Mỹ và các Lực lượng phòng vệ Nhật Bản trong các chiến dịch quân sự phối hợp. Điều mà ai cũng hiểu là các chiến dịch này chủ yếu tập trung vào việc bảo vệ Nhật Bản trong những "tình huống cấp bách", cho dù điều này không được thể hiện một cách cụ thể.

Dự thảo báo cáo lần này cho thấy, hợp tác quân sự Mỹ - Nhật Bản, theo nguyên tắc chỉ đạo mới, không hạn chế về mặt địa lý - đây là một sự thay đổi căn bản so với những đường lối chỉ đạo năm 1997 và nhấn mạnh "tính chất toàn cầu" của liên minh quân sự Mỹ - Nhật. Theo nguyên tắc chỉ đạo hiện nay, các lực lượng Mỹ và Nhật Bản có thể hợp tác với nhau trong ba điều kiện, đó là các điều kiện "bình thường" (nghĩa là không có chiến tranh, xung đột với Nhật Bản); điều kiện có một cuộc tấn công chống Nhật Bản và một số tình hình "bất an" trong môi trường gần Nhật Bản.

Tuy nhiên, theo các nguyên tắc chỉ đạo mới được nêu trong dự thảo báo cáo trên, phạm vi địa lý của sự hợp tác song phương sẽ mở rộng hơn. Báo cáo trên cũng nhấn mạnh rằng, các nguyên tắc chỉ đạo mới sẽ đề cập cụ thể hợp tác giữa hai nước trong trường hợp Nhật Bản có thể sử dụng vũ lực theo quyết định ngày 1-7-2014 của Nội các nước này, diễn giải lại Điều 9 Hiến pháp Nhật Bản. Quyết định mới này mở đường cho Nhật Bản thực hiện quyền phòng vệ tập thể, hoặc can thiệp để ủng hộ một đồng minh bị tấn công quân sự.

Thủ tướng Sin-dô A-bê đã nhấn mạnh, Nhật Bản có thể sử dụng quyền này để ủng hộ một đồng minh - có thể là Mỹ - bằng "sức mạnh cần thiết" khi những lợi ích sống còn của Nhật Bản bị đe dọa. Theo ông Sin-dô A-bê, chẳng hạn, Nhật Bản có thể quyết định gửi tàu quét mìn tới eo biển Hoóc-mút ở cửa vịnh Péc-xích, nếu việc nhập khẩu dầu lửa của mình bị đe dọa bởi một hành động quân sự.

Trước những động thái của Trung Quốc ở biển Hoa Đông và những tiến triển gây lo ngại của Triều Tiên trong lĩnh vực hạt nhân và tên lửa đạn đạo, báo cáo trên đã liệt kê 12 biện pháp nhằm bảo đảm hòa bình và an ninh của Nhật Bản, nhất là "phòng không và chống tên lửa", "an ninh biển" và "các chiến dịch sơ tán dân thường". Báo cáo cũng liệt kê các lĩnh vực hợp tác khác, như "chiến dịch duy trì hòa bình", "viện trợ nhân đạo quốc tế" hay "trong trường hợp xảy ra thảm họa thiên nhiên", là các lĩnh vực mà Nhật Bản thường nêu trong các Sách Trắng quốc phòng được công bố hằng năm.

Báo cáo còn nhấn mạnh đến những mối đe dọa mới đối với hai đồng minh Mỹ, Nhật Bản và tuyên bố rằng, hai nước sẽ cùng nhau nỗ lực để tăng cường an ninh, nhờ sự chia sẻ thông tin và cũng xác nhận cam kết tái cân bằng chính sách quốc phòng của Mỹ. Theo đó, Mỹ sẽ tái tổ chức và duy trì sự có mặt quân sự mạnh mẽ của họ trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Ngoài ra, dự thảo báo cáo trên cũng nêu lên sự cần thiết xúc tiến hợp tác quốc phòng đa phương giữa Nhật Bản, Mỹ với Hàn Quốc và giữa Nhật Bản, Mỹ với Ô-xtrây-li-a. Được biết, Nhật Bản sẽ thảo luận với Chính phủ Ô-xtrây-li-a việc xuất khẩu công nghệ tàu ngầm, kể cả công nghệ mũi nhọn được sử dụng trong các tàu ngầm lớp Soryu của Nhật Bản. Hợp tác này được tăng cường trên cơ sở Nhật Bản mới đây dỡ bỏ phần nào những hạn chế trong việc xuất khẩu vũ khí.

Cả Mỹ và Nhật Bản đều nhất trí hợp tác trong nhiều lĩnh vực như hoạt động gìn giữ hòa bình, an ninh hàng hải và hỗ trợ hậu cần nhằm thúc đẩy hòa bình và an ninh khu vực cũng như toàn cầu. Báo cáo khẳng định nguyên tắc chỉ đạo được công bố vào cuối năm nay sẽ "vạch ra chi tiết hợp tác giữa hai Chính phủ trong các tình huống liên quan đến một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào Nhật Bản và cả trong trường hợp xảy ra cuộc tấn công nhằm vào một quốc gia có quan hệ gần gũi với Nhật".

Đối với Mỹ, việc sửa đổi các nguyên tắc chỉ đạo kể trên phù hợp với chính sách tái cân bằng đối với khu vực châu Á - Thái Bình Dương của Mỹ. Với Nhật Bản, việc sửa đổi các nguyên tắc chỉ đạo phù hợp với những nỗ lực để bảo vệ lãnh thổ và người dân, phù hợp với "việc đóng góp vào nền hòa bình" dựa trên các nguyên tắc hợp tác quốc tế. Hơn nữa, đây cũng là một bằng chứng cho thấy Nhật Bản kiên quyết đoạn tuyệt với chính sách quốc phòng cũ.

Binh sỹ Nhật Bản và Mỹ trong một cuộc tập trận chung ở Ca-li-phoóc-ni-a (Mỹ). Ảnh: Kyodo

Ngay lập tức, Trung Quốc và Hàn Quốc đã phản ứng dự thảo báo cáo trên. Tại một cuộc họp báo cùng ngày, Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Hồng Lỗi nói rằng, Trung Quốc quan tâm sâu sắc động thái có liên quan đến việc Nhật Bản và Mỹ xem xét lại nguyên tắc hợp tác phòng vệ. Đồng minh Nhật - Mỹ được hình thành trong điều kiện lịch sử đặc biệt, cho nên không được vượt qua phạm trù song phương, không được gây tổn hại lợi ích bên thứ ba, trong đó có Trung Quốc. 

Chính phủ Hàn Quốc cũng đã phản ứng về dự thảo báo cáo này và cho biết, việc xem xét lại nguyên tắc hợp tác quốc phòng nên được thực hiện theo hướng có lợi cho hòa bình, ổn định của khu vực Đông Bắc Á, trong đó có bán đảo Triều Tiên. Theo một quan chức Bộ Ngoại giao Hàn Quốc, những hành động như việc sử dụng quyền phòng vệ tập thể của Nhật Bản sẽ gây ra ảnh hưởng đối với an ninh trên bán đảo Triều Tiên và lợi ích quốc gia của Hàn Quốc, vì vậy tuyệt đối không được tiến hành trong trường hợp chưa được Chính phủ Hàn Quốc đồng ý hoặc yêu cầu. Chính phủ Hàn Quốc sẽ quan tâm sâu sắc tới tiến trình sửa đổi nguyên tắc hợp tác quốc phòng Mỹ - Nhật, đồng thời đưa ra phản ứng khi cần thiết.  

Ngoại trưởng Nhật Bản Ki-si-đa Phư-mi-ô cho biết, Chính phủ Nhật Bản dự kiến sẽ giải thích nội dung dự thảo báo cáo này với các quốc gia láng giềng để "tìm kiếm sự thấu hiểu". Bộ Ngoại giao Nhật Bản đã thông qua kênh Đại sứ quán để giải thích với Trung Quốc, Hàn Quốc, đồng thời còn dự kiến giới thiệu nội dung dự thảo báo cáo trên tới Ô-xtrây-li-a và các quốc gia Đông Nam Á.