Với địa thế hiểm yếu, ải Chi Lăng được coi là bức tường thành của kinh thành Thăng Long xưa, chặn đứng những cuộc xâm lược viễn chinh của giặc phương Bắc. Chiến lũy này in hằn vết son đỏ trong lịch sử giữ nước của dân tộc ta. Nghiên cứu về ý thức giữ nước, đánh đuổi ngoại xâm của người Việt thì biên ải phía Bắc luôn là phương hiểm yếu, đưa vào thế phòng thủ. Địa thế của các thành phố lớn, khu vực, đường giao thông cũng được hình thành và phát triển dựa vào địa thế của núi và sông, vốn là các chiến lũy tự nhiên nhưng trải qua những minh chứng từ lịch sử, những chiến lũy ấy đã che chắn như cái mũ vững chắc đội trên đầu một quốc gia.

Ải Chi Lăng là chiến lũy hình thang độc nhất trên thế giới, thể hiện sự thông minh và tài trí quân sự của một dân tộc luôn phải chống trả với một đội quân xâm lược mạnh hơn mình hàng trăm lần trong quá trình lâu dài dựng nước và giữ nước.

Ải có quy mô hoành tráng và đồ sộ là một lòng chảo chạy dài gần 20km, rộng 3km nối liền hai huyện Chi Lăng và Hữu Lũng của tỉnh Lạng Sơn. 2 dãy núi đá Kai Kinh ở phía Tây và Bảo Ðài - Thái Họa ở phía Đông bọc lấy ải và 2 đầu có những ngọn núi đá độc lập, vách dựng, tạo thành thế hiểm. Về phía Bắc là dãy núi Quỷ gồm bảy ngọn đối mặt núi Mặt Quỷ trong dãy Kai Kinh đã khép chặt vào trong con đường độc đạo và dòng sông Thương chảy ngoằn ngoèo nên gọi là Quỷ Môn Quan. Lịch sử oai hùng của ải Chi Lăng gắn liền với những hoạt động của các nhà quân sự thiên tài như Lý Thường Kiệt, Trần Quốc Tuấn, Phò mã Thân Cảnh Phúc...

Tuy là chiến lũy tự nhiên ghi đậm dấu ấn lịch sử, nhưng ải Chi Lăng hiện nay cũng là một trong các di tích chưa khai thác đúng với tầm vóc vốn có của nó. Sau khi quốc lộ mới né di tích cũ có gắn biển ải Chi Lăng trên một bức tường thành tượng trưng gần núi Mặt Quỷ thì khu vực này càng chìm khuất, không còn ai để ý. Núi Mặt Quỷ với tạo hình tự nhiên của dãy núi đá vôi bị vôi hóa tạo thành các hang động nhỏ hình mặt quỷ nhìn xuống thung lũng rất đặc trưng của khu vực này. Ngọn núi này được người dân trong vùng rất coi trọng và cung kính, không dám trèo lên núi. Họ cho rằng, mặt quỷ ở đó để thị uy, trừng mắt nhìn quân thù và bảo vệ dân lành. Cả vùng này núi non hiểm trở và rất heo hút, thưa vắng người nhưng ít khi mất an ninh trật tự vì cái tiếng về thế núi, khí thiêng vẫn còn mãi tới ngày nay.

Từ Quỷ Môn Quan, qua dòng sông Thương, phía gần bờ có một ngôi đền thờ tên là đền Quỷ Môn Quan. Hiện nay, ngôi đền này hiu hắt vắng vẻ, cửa khóa im ỉm, trừ ngày rằm, ngày lễ còn những ngày khác rất ít người lui tới. Sức sống của một di tích lớn ngoài những sừng sững của núi non thiên tạo thì lâu nay lịch sử bị lẫn vào đời sống thường nhật, làm phai nhạt dần những oai nghiêm. Tìm tới thung lũng và núi Mặt Quỷ hiện nay phải tinh mắt lắm mới nhìn thấy tấm bảng bằng bê tông chỉ dẫn có dòng chữ Di tích lịch sử núi Mặt Quỷ ở trong khu vườn của một gia đình gần đó.

Trước đây, tấm bảng này ở bên cạnh con đường chính, ai đi qua cũng nhìn thấy. Nhiều thập kỷ qua, nơi này chẳng khác là bao trong khi nhiều nguồn lực trong xã hội tập trung vào việc xây dựng quá nhiều đền chùa miếu mạo ở khắp mọi nơi. Những chứng tích có tính lịch sử chân thực và những anh hùng dân tộc có thật lại không được chú ý, tôn tạo, nâng tầm giá trị lịch sử và lấy đó làm bài học giáo dục lòng yêu nước cho nhiều thế hệ.

Thụy Văn