Chúng tôi đến cảng cá Quy Nhơn (tỉnh Bình Định) một buổi sáng cuối tháng 8. Đang giữa mùa biển nên khắp cảng cá tấp nập tàu thuyền cập bến để bán cá và lấy dầu, đá, nước, lương thực, thực phẩm lên tàu, chuẩn bị cho chuyến biển mới. Dù vậy, không khó nhận ra, hoạt động buôn bán cá sôi động vẫn chỉ ở các tàu cá ven bờ với các chủ vựa thu mua cá giã cào, cá ồ, cá nục, cá thu ngừ. Còn tại các tàu đánh bắt xa bờ với sản phẩm cá ngừ đại dương, không khí có phần chậm chạp, uể oải.

Trên tàu đánh bắt cá ngừ đại dương mang biển kiểm soát BĐ 95747, anh Phạm Văn Hùng (ở Hoài Hương, Hoài Nhơn, Bình Định) liên tục lắc đầu, ngán ngẩm khi nghe tin giá cá “rớt” xuống đến thảm hại. Anh Hùng cho biết, thời điểm hưng thịnh nhất của nghề, giá cá lên tới 180 đến 190 ngàn đồng một ký nhưng liên tục nhiều tháng qua, giá cá ngày càng sụt, hiện chỉ còn 85 ngàn đồng một ký. Đi chuyến biển này, chỉ riêng tiền dầu 4.500 lít đã mất đứt 90 triệu, lại còn thêm tiền nước, đá, lương thực, thực phẩm... tổng phí tổn bỏ vào là 140 triệu đồng, trong khi đó sản lượng đánh bắt chuyến này chỉ hơn 1 tấn. Như vậy với giá cá như thời điểm hiện tại, anh Hùng đã thua lỗ từ 45 đến 50 triệu đồng. “Tiền bù đắp chi phí vẫn chưa đủ, nhưng anh em thợ bạn sau một tháng đi làm ăn lại không thể không đưa tiền về cho vợ con lo cái ăn. Bởi vậy, giờ tui phải “chạy” làm sao có tiền để tạm ứng cho anh em một ít, nếu không, họ buộc lòng “kiếm cơm” ở  chỗ làm khác thì mình kẹt” - Anh Hùng than thở.

Cũng như anh Hùng, chủ tàu cá BĐ 50575 Trần Văn Định (ở Hoài Nhơn) không giấu được nỗi buồn sau khi cân hết số cá trong hầm đá. Bởi chuyến biển này, tàu anh Định chỉ được gần 130 triệu đồng, trừ khoản chi phí, không dư đồng nào. “Anh em tụi tui thuộc loại dày dạn sóng gió, ra biển là “cày” hết mức, nhưng chuyến biển này cũng chỉ được hơn tấn rưỡi. Giá cá kiểu này, phải 2 tấn trở lên mới có để chia”- Anh Định nói.

Không chỉ anh Hùng, anh Định, hàng trăm ngư dân từ những chuyến tàu đánh bắt xa bờ vừa cập vào cảng cá Quy Nhơn đều có chung tâm trạng mệt mỏi: “Anh em chúng tôi ra khơi xa, sóng to, gió lớn, nguy hiểm mấy cũng chịu được, vì hi vọng khi về sẽ có tiền cho vợ con trang trải. Vào bờ như thế này, coi như cả tháng trời cực khổ ngoài biển cũng bằng không, thậm chí là đang treo nợ” - Ngư dân Nguyễn Văn Cường, một thợ bạn trên tàu cá của anh Hùng tâm sự.

Chủ nậu quyết định thị trường

Khoảng giữa buổi sáng, trên bến cảng Quy Nhơn đã xuất hiện những chiếc xe đông lạnh vào tận khu vực tàu cá neo đậu để thu mua hàng. Một số chủ tàu cùng với thợ bạn cứ loay hoay bàn tính việc có nên mở hầm, đưa cá lên cân hay chờ, may thì giá nhích lên chút ít. Tuy vậy, họ biết “ghim hàng” cũng dễ thành chuyện rủi ro, bởi cá ướp đá lâu chất lượng giảm đi, chủ nậu “ép” cho xuống loại thấp, hạ 2 đến 3 giá thì càng lỗ nặng hơn.

Nói chuyện chủ nậu phân phẩm cấp của cá ngừ đại dương, chủ tàu cá BĐ 50575 Trần Văn Định cho biết, khởi nghề đến nay đã hơn 15 năm, song hiện nay, ở tỉnh Bình Định cũng như tại Phú Yên, Khánh Hòa, việc thu mua cá ngừ đại dương vẫn chưa có quy chuẩn, thiết bị kiểm tra rõ ràng để phân loại phẩm cấp cá mà chỉ theo kiểu thủ công là dùng que đâm vào thịt cá để “thử”, kết hợp nhìn bằng mắt thường. Dựa vào cách làm này, các cơ sở thu mua đã tìm cách “ép”, hạ phẩm cấp cá của bà con một cách tùy tiện. Anh Định giải thích: Những con cá đạt chất lượng tốt sẽ đạt vào phẩm cấp loại 1, loại 2 là cá “dạt”. Chuyến biển này, phương tiện của anh đã bị chủ nậu liệt 400kg cá sang loại 2. Tức số cá này chỉ được mua theo giá chỉ 40 đến 50 ngàn đồng một ký, bằng một nửa mức giá bình thường.

Theo nhiều ngư dân, ở Bình Định hiện chưa có cơ sở Nhà nước tổ chức việc thu mua cá ngừ đại dương mà chủ yếu do các đại lý tư nhân tự quyết định thị trường. Vậy nên, chuyện “làm giá” cho sản phẩm là do họ quyết định. Nếu tàu về ít cá, các chủ nậu tranh nhau mua, giá được nâng lên. Khi nhu cầu giảm, chủ nậu liên kết với nhau, “đè” giá xuống thật thấp. “Ngư dân chúng tôi là những người chỉ biết ra biển đánh bắt cá về bán, đâu biết gì đến chuyện liên doanh, liên kết để bán cá ra nước ngoài cho được giá cao. Mình chê giá thấp không bán cho họ thì cũng không biết bán cho ai, mà cũng chẳng có kho đông lạnh để dự trữ. Suy cho cùng, chúng tôi vẫn là người phải chấp nhận thua thiệt”- Anh Cường, một lao động trên tàu cá BĐ 95747 nói.

Ông Trần Tá, một ngư dân kỳ cựu trong nghề đánh bắt cá ngừ đại dương ở phường 6, TP Tuy Hòa, tỉnh Phú Yên khẳng định, một tháng nay hầu hết các tàu về đều thua lỗ, đây cũng là thời điểm nghề sa sút nhất trong nhiều năm qua. Ông thổ lộ: “Dù có thua lỗ, ngư dân chúng tôi vẫn phải kiếm tiền lấy tổn để ra biển chứ không thể bỏ nghề. Điều bà con luôn ao ước là Nhà nước cần đứng ra tổ chức ngay các dịch vụ hậu cần nghề cá, xây dựng hệ thống kho lạnh và điều hành việc kinh doanh của các đại lý thu mua cá ngừ đại dương. Ngoài ra, cần có các chính sách trợ giúp cho vay nguồn vốn lớn, lãi suất thấp để hỗ trợ ngư dân chúng tôi đóng được tàu đánh bắt hiện đại, có trang bị hệ thống cấp đông để vươn khơi, bám biển dài ngày, tin chắc bà con sẽ thoát ra khỏi sự luẩn quẩn của những lần khủng hoảng như thế này mà vươn lên làm chủ công cuộc làm ăn trên biển”.