Đối với đồng bào dân tộc Tà Ôi, nghề dệt zèng được biết đến là nghề truyền thống, là sự kết tinh những giá trị văn hóa lâu đời của bà con dân tộc nơi đây. Nghề dệt zèng có từ rất lâu đời và được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Mỗi người phụ nữ, người con gái sinh ra đều phải biết dệt zèng. Bởi theo quan niệm của bà con dân tộc Tà Ôi thì con gái biết dệt zèng mới được nhiều người để ý, đến tuổi lấy chồng, cô dâu còn phải dệt được tấm zèng đẹp để tặng người trong gia đình nhà chồng, để thể hiện mình là một người con gái đảm đang, giỏi giang, khéo léo...

Thế nhưng, theo thời gian, với sự phát triển mạnh mẽ của kinh tế, văn hóa, xã hội, nhiều cái mới xuất hiện, những nét văn hóa lâu đời của dân tộc cũng vì thế mà nhạt dần. Nghề dệt zèng cũng không thể tránh khỏi quy luật này. Bà Hồ Thị Mới ở thôn Ba Rít, xã A Đớt là một trong số ít những người còn ý thức sâu sắc về văn hóa bản địa, với mong muốn vực dậy nghề truyền thống bao đời của ông cha.

Theo lời bà Mới, trước đây, hầu như nhà nào cũng có khung dệt, người phụ nữ hay con gái trong bản đều dành thời gian ngồi bên khung dệt như một thói quen. Họ dệt vải may váy áo, dệt chăn, dệt khăn... để sử dụng hằng ngày hoặc đem bán tại các phiên chợ, hay đem về miền xuôi tiêu thụ. Thế nhưng càng ngày nguyên liệu dệt càng hạn chế, nhu cầu sử dụng thổ cẩm zèng không còn nhiều, nên nghề dệt cũng dần bị bỏ bê, chỉ có một bộ phận nhỏ còn quyết tâm bám trụ với nghề.

Trước tình hình đó, từ năm 2000, chính quyền xã A Đớt phối hợp với các cấp, ban ngành đã thực hiện đề án khôi phục nghề truyền thống của bà con dân tộc Tà Ôi. Chính quyền xã đã tổ chức các lớp dạy dệt zèng, những nghệ nhân dân gian am hiểu về kỹ thuật dệt là những người trực tiếp cầm tay chỉ việc, hướng dẫn cho thế hệ trẻ.

Mặc dù đã ngoài 60 tuổi, nhưng bà Mới vẫn còn rất tâm huyết với nghề dệt. Vừa lấy cho chúng tôi xem những mẫu dệt mới nhất, bà vừa thao thao giới thiệu về sản phẩm của đồng bào mình. Bà Mới cho hay, khác với các loại thổ cẩm của nhiều đồng bào dân tộc khác, sản phẩm zèng do người Tà Ôi ở A Đớt sản xuất được làm từ sợi bông, có 4 màu xanh, trắng, đỏ, đen với nhiều kiểu hoa văn khác nhau, tái hiện hình ảnh gần gũi với cuộc sống của con người nơi đây như núi đồi, cỏ cây, hoa lá, chim muông... Để làm ra một sản phẩm hoàn thiện, người thợ dệt có khi mất đến cả tuần hoặc lâu hơn, từ khâu chuẩn bị sợi, lên khuôn và dệt vải. Nét độc đáo của dệt zèng khác với các loại vải dệt khác là người thợ dệt còn tạo hoa văn cho vải bằng cườm, những hạt cườm được lồng trực tiếp rất công phu vào những sợi vải.

Với sự nỗ lực của chính quyền xã, tâm huyết của các nghệ nhân cùng sự đam mê và gắn bó của thế hệ trẻ, đến nay, nghề dệt zèng tại xã A Đớt đã thực sự được "sống dậy". Hiện có tới 95% số hộ dân trong toàn xã tham gia dệt zèng. Đây chính là tín hiệu đáng mừng đối với bà con dân tộc Tà Ôi ở A Lưới nói chung và xã A Đớt nói riêng.

Sau một thời gian vực lại nghề dệt, đến nay, mỗi thợ dệt đã có thể dệt thành 10 loại zèng khác nhau bằng khung cửi đơn sơ với nhiều tên gọi khác nhau như pahieng, vivat, aratang, atoang... Vui mừng nhất là nghề dệt zèng ở A Đớt vẫn còn giữ nguyên theo lối truyền thống. Làng nghề hoạt động thường xuyên, không chỉ phục vụ nhu cầu sinh hoạt hằng ngày của bà con các thôn bản mà còn đáp ứng được đơn đặt hàng của các địa phương, các tỉnh lân cận.

Giờ đây, sau buổi lên nương, lên rẫy, những người phụ nữ Tà Ôi lại ngồi bên khung dệt. Nhờ đó mà hằng tháng, thu nhập bình quân của mỗi gia đình tăng thêm 1 - 1,5 triệu đồng, góp phần cải thiện kinh tế cho mỗi hộ gia đình. Đặc biệt, trong những năm gần đây, sản phẩm dệt truyền thống còn được quảng bá tại các hội chợ, triển lãm, lễ hội nghề truyền thống Festival Huế và vươn dần ra nước ngoài.

Ông Trần Văn Minh, Chủ tịch UBND xã A Đớt tự hào nói: "Với những nỗ lực để giữ gìn và phát triển nghề dệt truyền thống của dân tộc mình, đến nay, nghề dệt tại địa phương đã được vực dậy. Đặc biệt hơn, tháng 7-2016, bà con xã A Đớt vinh dự được đón nhận 2 bằng công nhận "Nghề dệt zèng truyền thống" và "Làng nghề dệt zèng truyền thống A Đớt" do UBND tỉnh trao tặng".

Không chỉ tại xã A Đớt mà hiện nay, nhiều làng nghề, hợp tác xã dệt zèng cũng được thành lập ở nhiều xã khác của A Lưới như Nhâm, A Roàng, Phú Vinh... Hiện, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Thừa Thiên Huế cũng đã hoàn tất hồ sơ trình lên Bộ để công nhận nghề dệt zèng của dân tộc Tà Ôi thuộc huyện miền núi A Lưới là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Nghề dệt zèng đang có thêm hứa hẹn để phát triển bền vững và vươn xa hơn nữa.

Có thể nói, việc bảo tồn và phát triển nghề dệt zèng truyền thống không chỉ giữ gìn biểu tượng văn hóa lâu đời của bà con dân tộc Tà Ôi, mà còn góp phần xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế, ổn định cuộc sống cho bà con dân bản. Nhờ vậy mà đời sống bà con dân tộc nơi đây đang dần khởi sắc từng ngày, khơi dậy niềm tự hào về nghề truyền thống ông cha cho thế hệ trẻ Tà Ôi hôm nay và mai sau.

Châu An