Cầu Kim Thủy, nơi các tay súng Tân Cương lao xe vào gây cháy làm một số người bị thương, ngày 28-10-2013 (ảnh do tác giả chụp đêm 3-5-2014).

Từ năm 1990 đến nay, tổ chức ETIM đã gây ra trên 200 vụ bạo loạn, khủng bố đẫm máu chủ yếu ở Tân Cương. Gần đây, những vụ khủng bố làm rúng động TQ đã gây sự chú ý của dư luận như: Vụ Thiên An Môn ngày 28-10-2013, các tay súng li khai đến từ Tân Cương đã lái xe Jeep lao vào cây cầu Kim Thủy gần Tử Cấm Thành và bốc cháy, làm chết và bị thương một số người; vụ tàn sát đẫm máu bằng dao tại ga xe lửa Côn Minh làm 29 người chết, 143 người bị thương; vụ khủng bố bằng dao tái diễn tại ga Quảng Châu hôm 6-5-2014, làm vài chục người chết; vụ xả súng kinh hoàng ngày 25-5-2014, tại một chợ ngoài trời ở thủ phủ U-rum-chi - Tân Cương, làm 39 người chết, trên 100 người bị thương... Chính phủ TQ cáo buộc các hành động nghiêm trọng này đều do tổ chức khủng bố Hồi giáo cực đoan Đông Tơ-ki-xtan - ETIM thực hiện.

Tôn chỉ của ETIM là thông qua các thủ đoạn khủng bố để li khai TQ, xây dựng ở Tân Cương "Nhà nước Hồi giáo Đông Tơ-ki-xtan" do chính quyền và giáo hội hợp nhất. Cờ của ETIM có nền màu xanh da trời, giữa có hình trăng lưỡi liềm và 1 ngôi sao trắng. ETIM có quan hệ cộng sinh với tổ chức An-kê-đa do Bin-la-đen lãnh đạo. Các tay súng Hồi giáo cực đoan Tân Cương được đưa sang Áp-ga-ni-xtan huấn luyện, sau đó được phái sang tham gia chiến đấu tại các chiến trường Ca-sơ-mia, Tre-sni-a, để rồi phái về Tân Cương tiến hành các hoạt động khủng bố.

Từ tháng 5-2012 đến nay, ETIM đã đưa quân sang tham gia nội chiến tại Xy-ri, với mục đích vừa rèn luyện các tay súng, vừa tìm kiếm sự công nhận và giúp đỡ của các thế lực khủng bố quốc tế và rồi lại trở về Tân Cương hoạt động. Ngoài những phần tử cốt cán hoạt động trong nước, phải kể đến người đàn bà có ảnh hưởng rất lớn đến ETIM là Rê-bi-y-a Ca-đi-ơ. Bà sinh năm 1951, tại Tân Cương, đã từng làm chủ một công ty thương mại tư nhân lớn nhất Tân Cương, nguyên Phó Chủ tịch Liên đoàn Công thương Tân Cương, Ủy viên Ủy ban toàn quốc Chính hiệp TQ.

Năm 2005, bà sang Mỹ chữa bệnh, từ đây Rê-bi-y-a Ca-đi-ơ trở thành người chỉ huy phong trào đòi Tân Cương độc lập, làm Chủ tịch Đại hội đại biểu toàn thế giới người Duy Ngô Nhĩ, là kẻ chủ mưu gây ra sự kiện bạo loạn đẫm máu ngày 5-7-2009, tại thủ phủ U-rum-chi của Tân Cương, làm 197 người chết, 1721 người bị thương và hàng trăm xe ô tô bị thiêu hủy.

Tơ-ki-xtan là tên chỉ tộc người du mục ở vùng An-tai - Thái Sơn thế kỉ thứ 5. Đến thế kỉ 6, tộc người Tơ-ki-xtan di chuyển đến vùng thảo nguyên phương Bắc TQ. Đến cuối thế kỉ 19, những người phương Tây theo chủ nghĩa thực dân, gọi vùng Trung Á của Nga là Tây Tơ-ki-xtan và vùng Tân Cương của TQ là Đông Tơ-ki-xtan.

Những phần tử li khai ở Tân Cương coi Đông Tơ-ki-xtan là tên chung chỉ phong trào li khai của họ với tên gọi "Phong trào Hồi giáo Đông Tơ-ki-xtan - ETIM", còn gọi là "Đảng Hồi giáo Đông Tơ-ki-xtan", "Đảng Dân chủ", " Mặt trận cách mạng dân tộc Đông Tơ-ki-xtan". ETIM là một trong những tổ chức khủng bố nguy hiểm nhất của thế lực khủng bố Đông Tơ-ki-xtan, tổ chức này bị Liên hợp quốc xếp là tổ chức khủng bố vào ngày 11-9-2002.

Đến trước những năm 1980, do những nguyên nhân lịch sử, tổ chức các phần tử li khai Đông Tơ-ki-xtan phần lớn hoạt động phân tán ở nước ngoài, quy mô ảnh hưởng không lớn. Sau năm 1980, TQ bắt đầu công cuộc mở cửa, Liên Xô giải thể, các nước Trung Á độc lập, đã tạo điều kiện cho chủ nghĩa li khai Đông Tơ-ki-xtan trở lại hoạt động với phương châm cơ bản là thống nhất tổ chức, thống nhất hành động, thống nhất lãnh tụ, thống nhất vũ trang. Từ đây, hoạt động của ETIM theo 3 khuynh hướng sau:

Liên minh: Đã lần lượt ra đời các tổ chức có tính chất liên minh như, Đảng Dân chủ Đông Tơ-ki-xtan, Đảng cải cách Hồi giáo. Tháng 12-1992, với sự giúp đỡ của Thổ Nhĩ Kỳ và A-rập Xê-út, các phần tử Đông Tơ-ki-xtan đã tổ chức "Đại hội đại biểu các dân tộc Đông Tơ-ki-xtan" tại I-xtan-bun, Thổ Nhĩ Kỳ, với sự tham gia của những người đứng đầu hơn 30 tổ chức li khai đến từ Trung Á, Mỹ, Ô-xtrây-li-a, Pa-ki-xtan, Đức, A-rập Xê-út, Thổ Nhĩ Kỳ, Thụy Sỹ. Tại hội nghị này đã thành lập "Ủy ban liên hợp dân tộc quốc tế Đông Tơ-ki-xtan", xác định tên nước (nước Đông Tơ-ki-xtan), quốc kỳ, quốc ca và quốc huy, đánh dấu giai đoạn các thế lực li khai ở trong nước bắt đầu đi theo hướng từ phân tán đến liên minh.

Khuynh hướng quốc tế hóa: Sau những năm 90 của thế kỉ trước, tổ chức li khai Đông Tơ-ki-xtan dần chuyển từ hoạt động bí mật sang công khai và bắt đầu phát triển theo xu hướng quốc tế hóa. Tháng 4-1994, "Liên minh quốc tế người Duy Ngô Nhĩ" tại hội nghị kỉ niệm các anh hùng cách mạng Đông Tơ-ki-xtan, đã đưa vấn đề bi thảm của dân Đông Tơ-ki-xtan vào tủ sách của Liên hợp quốc, nhằm tiến thêm một bước quốc tế hóa vấn đề Tân Cương. Lãnh đạo phong trào Đông Tơ-ki-xtan - ETIM còn yết kiến Tổng thống Bin Clin-tơn, trao các tài liệu về lịch sử và hiện trạng của Đông Tơ-ki-xtan hi vọng Tổng thống Mỹ giúp đỡ người Duy Ngô Nhĩ Tân Cương như giúp đỡ người An-ba-ni ở Cô-xô-vô.

Một số nước phương Tây công khai lợi dụng vấn đề Tân Cương để gây sức ép với TQ, Thổ Nhĩ Kỳ và vài nước Trung Á còn cho phép tổ chức này hoạt động trên lãnh thổ của họ, vì vậy, ETIM kêu gọi quốc tế ủng hộ Tân Cương độc lập.

Khuynh hướng chủ nghĩa khủng bố: Dưới ảnh hưởng của chủ nghĩa khủng bố, tháng 12-1999, đại biểu 40 tổ chức li khai người Duy Ngô Nhĩ từ 18 nước đã đến Thổ Nhĩ Kỳ nhóm họp, xác định phương châm kiến quốc bằng bạo lực, tiến hành chiến tranh khủng bố, du kích chiến, thậm chí chiến tranh chính qui tại Tân Cương.

Các tổ chức này đã phái một số lớn nhân viên đến thực thi huấn luyện tại Áp-ga-ni-xtan, Tre-sni-a, Ca-sơ-mia; đã xây dựng trên 20 căn cứ huấn luyện tại Trung Á, Tây Á và Áp-ga-ni-xtan. Những sự kiện bạo loạn trong vòng 20 năm lại đây xảy ra tại Tân Cương, đều có liên quan đến ETIM. Tổ chức li khai Đông Tơ-ki-xtan phát triển nhanh chóng ở Tân Cương và nước ngoài với hơn 50 tổ chức như, đảng sao Hỏa Đông Tơ-ki-xtan, đảng Thanh niên, Tổ chức độc lập, đảng Cứu nguy dân tộc, Liên minh sao Hỏa, đảng Thiên Sơn Hồi giáo Tân Cương...

Hoạt động của các tổ chức này theo phương châm thống nhất: "Bên ngoài chỉ huy, bên trong thực hiện", "Bên ngoài huấn luyện, bên trong phá hoại". Gần đây, dưới sự ảnh hưởng của chủ nghĩa cực đoan, chủ nghĩa li khai và chủ nghĩa khủng bố quốc tế, tư tưởng bạo lực từng bước chiếm thế thượng phong trong nội bộ ETIM, hoạt động li khai chuyển trọng tâm sang các hoạt động khủng bố, với khẩu hiệu "tạo ra càng nhiều các hoạt động khủng bố ở những nơi đông dân cư trên khắp lãnh thổ TQ".