Già Pao từng 20 năm làm Chủ tịch UBND huyện Kỳ Sơn, khi nghỉ hưu, cụ về sống tại bản Sơn Hà, xã Tà Cạ, huyện Kỳ Sơn, Nghệ An. Tuy đã 83 tuổi, nhưng cụ vẫn minh mẫn. Già Pao sinh ra ở Mường Ải Khê (xã Na Ngoi, Kỳ Sơn), một bản nằm sát biên giới Việt Nam - Lào. Nhưng rồi những đỉnh núi cao ngút ngàn cũng chẳng thể ngăn nổi khói lửa chiến tranh khi giặc Pháp đến xâm lược. Làng bản bị đốt phá, người Mông, người Thái, người Khơ Mú không thể yên ổn làm ăn. 15 tuổi, Vừ Chông Pao đã đứng lên, tụ tập thanh niên trai tráng ở địa phương, thành lập đội bảo an, chế tạo vũ khí để bảo vệ dân làng.

Già Vừ Chông Pao kể rằng, khi mới 15 tuổi, già chưa biết cách mạng là gì. Chỉ biết kẻ ác đến nhà thì phải tập hợp thanh niên để đánh. Năm 1948, Ủy ban Kháng chiến được thành lập, già được nhân dân bầu làm Trưởng Công an xã. Lúc đó, xã Na Ngoi trở thành một thành trì vững chắc. Đã bao lần bọn phỉ từ Lào vượt rừng đánh sang, nhưng bằng lối đánh du kích, già lãnh đạo trai tráng trong vùng chiến đấu khôn khéo, anh dũng, khiến chúng không thể tiến sâu vào vùng nội địa. Năm 1960, huyện Tương Dương được chia tách thành hai huyện Kỳ Sơn và Tương Dương. Khi ấy, già Pao được tín nhiệm bầu làm Chủ tịch MTTQ huyện Kỳ Sơn. Cũng thời gian này, Vàng Pao xây dựng các cụm phỉ ở sát biên giới Việt Nam, tự xưng là "vua Mèo", lôi kéo đồng bào Mông chống phá khối đại đoàn kết giữa hai dân tộc Việt Nam - Lào. Già Pao chia sẻ về "bí kíp" diệt phỉ Vàng Pao: "Người Mông ta bao đời sống ở đất này, rừng này. Mộ ông cha ta còn nằm ở đây, ruộng nương kia cho ta bắp ngô, củ sắn, nuôi ta lớn. Vàng Pao bảo theo Vàng Pao sẽ được sung sướng, không phải làm mà cái bụng vẫn no. Nhưng có ai được như thế đâu. Theo Vàng Pao là cầm súng bắn lại đồng bào mình, làm thế thì cái bụng vui sao cho được. Cứ thế, tuyên truyền cho đồng bào hiểu, lần thứ nhất, lần thứ hai, rồi thứ ba... "Mưa dầm thấm lâu", những lời thấu tình đạt lý ấy của già đã khiến người dân hiểu ra nên nhiều bản không nghe, không theo Vàng Pao nữa".

2 lần được gặp Bác Hồ

Năm 1950, từ giữ chức Trưởng Công an xã Na Ngoi, rồi đến Ủy viên Ban Chấp hành Huyện ủy Tương Dương đặc trách tại Kỳ Sơn, ngày 2-9-1954, già vinh dự thay mặt đồng bào các dân tộc thiểu số ra Hà Nội đón Bác Hồ về Thủ đô. Được gặp Bác Hồ và Thủ tướng Phạm Văn Đồng, già đã ghi sâu lời dạy của Bác, đại ý: Muốn thắng giặc, 54 dân tộc anh em phải đoàn kết như một bó đũa, sẽ tạo thành một sức mạnh không thể bẻ gãy. Cái lý đó đối với người Mông thật đơn giản và dễ hiểu. Cái dạ của Vừ Chông Pao cũng sáng ra...

Dẹp phỉ Vàng Pao chưa xong thì năm 1962, tại xã Mường Lống, giặc Châu Phà do Già Xay Xua cầm đầu lại nổi lên nhũng nhiễu dân lành. Cũng những lời đường mật, lừa phỉnh như Vàng Pao, Già Xay Xua đã lôi kéo được rất nhiều người Mông ở những xã quanh Mường Lống chống lại cách mạng, khiến chính quyền Kỳ Sơn bối rối. Già Pao kể, đang lúc khó khăn ấy thì già được mời ra Hà Nội để dự lễ kỷ niệm lần thứ 18 Quốc khánh nước Việt Nam dân chủ cộng hòa (2-9-1963). Chính chuyến đi ấy, già đã tìm được bí quyết để dẹp yên quân phiến loạn Châu Phà.

Sau lễ kỷ niệm, các đại biểu dân tộc thiểu số đến từ mọi miền đã được Bác Hồ và đồng chí Lê Duẩn mời vào gặp mặt ở Phủ Thủ tướng. Sau khi hỏi thăm tất thảy mọi người, quay sang bác Lê Duẩn, Bác Hồ hỏi: "Anh Ba, Kỳ Sơn, Nghệ An có việc gì?". "Thưa Bác, Kỳ Sơn, Nghệ An có Châu Phà nổi loạn". Nghe vừa dứt câu trả lời của đồng chí Lê Duẩn, quay về phía các đại biểu, Bác hỏi: "Châu Phà nổi loạn thì các chú định giải quyết thế nào?". Khi mọi người đang lúng túng, già Pao đã mạnh dạn đứng dậy, nói những điều mình nghĩ: "Thưa Bác, Kỳ Sơn có nhiều người theo Châu Phà, những người này ngoan cố chống lại cách mạng, cầm súng bắn lại nhân dân, bắn bộ đội. Theo cháu, ai đã cầm súng bắn đồng bào mình thì phải tử hình. Ai cầm súng nhưng chưa gây tội ác phải cải tạo từ 1-3 năm. Ai không cầm súng nhưng ủng hộ, theo Châu Phà thì cải tạo từ 6 tháng đến 1 năm...".

Thấy đại biểu đến từ Kỳ Sơn nói vậy, Bác đã nhẹ nhàng nói: "Không được! Không được đâu, các chú ơi! Theo Bác, các chú phải xác định kẻ thù chính của ta là ai, ai muốn đô hộ, cướp nước ta. Nhân dân ta trình độ có hạn nên đã nghe theo những lời lừa phỉnh của kẻ xấu. Các chú nên xác định 54 dân tộc là bạn của ta. Phải cảm hóa họ, để họ về với ta!". Bác nói vậy, già Pao thấy chí lý vô cùng. Trước lúc tạm biệt già Pao còn được Bác dặn thêm: "Chú về mời tất cả đầu họ, đầu dòng, mở hội nghị nói những lời trên của Bác. Nên nhớ là không bắt, không bỏ tù bất cứ ai đã quay về với ta!".

Có được những lời vàng ngọc ấy của Bác, về đến Kỳ Sơn, ngay lập tức già Pao cùng với các đồng chí của mình đã mở hội nghị ở trong rừng, truyền đạt lại những điều mà mình lĩnh hội được từ Bác Hồ. Việc làm ấy của già đã phát huy hiệu quả. Những người theo phỉ Châu Phà đã thật sự dao động, hoang mang. Rất nhiều người muốn quay về sống với bản làng, gia đình, vợ con. Thế nhưng, họ vẫn sợ, khi quay về sẽ bị chính quyền cách mạng và nhân dân trả thù. Vậy là, sau vài đêm suy tính, già Pao đã quyết định chọn Lỳ Vả Chinh, người ủng hộ Già Xay Xua tích cực nhất để làm nhân vật điển hình cho hành trình cảm hóa, vận động của mình.

Già Pao tìm gặp Vừ Y Lầu, vợ của Lý Vả Chinh, già Pao bảo: "Y Lầu à phải gọi chồng về thôi, đừng theo phỉ nữa, cứ trốn ở trong rừng khổ lắm! Cách mạng sẽ không bắt tù, cũng không làm hại Vả Chinh đâu". Những điều già nói cũng đúng với cái ý của Y Lầu. Được câu nói của già Pao, Y Lầu tin, thấy yên cái bụng, đã vào rừng gọi Vả Chinh về. Chỉ sau một thời gian ngắn, Vả Chinh đã về với vợ con. Gặp già Pao, Vả Chinh bảo: "Chông Pao à, tôi biết sai rồi! Theo Châu Phà khổ lắm, nhục lắm!". Sau khi trình diện với chính quyền cách mạng, ngay lập tức Vả Chinh được sống tự do. Thấy Vả Chinh được vui vầy với vợ con, vẫn đi nương, làm rẫy, chẳng có chuyện gì xảy ra, nhiều người theo Châu Phà đã thực sự tin vào sự khoan dung của cách mạng. Và cũng từ ấy, họ lần lượt kéo về nộp vũ khí, mỗi lúc một đông. Đội quân thiện chiến gần 100 tay súng của Châu Phà tự dưng tan rã mà chính quyền cách mạng chẳng cần tốn một mũi tên, hòn đạn.