Mẫu phác thảo Quốc huy Việt Nam do họa sĩ Bùi Trang Chước sáng tác năm 1955.

Đầu năm 1953, Nhà in Bộ Tài chính đã biệt phái họa sĩ Bùi Trang Chước sang Ban Pháp chê, Phủ Thủ tướng làm nhiệm vụ sáng tác Bằng khen, Huân, Huy chương cho Chính phủ. Tại đây, ông bắt đầu tham gia cuộc vận động sáng tác mẫu Quốc huy Việt Nam do Chính phủ phát động từ tháng 6-1951.

Trong Di bút "Tôi vẽ mẫu Quốc huy" ngày 26-4-1985, họa sĩ Bùi Trang Chước kể về ý tưởng sáng tạo biểu tượng cho đất nước: "Phác thảo mẫu Quốc huy Việt Nam cuối cùng của tôi hồi đó là trình bày theo hình tròn, hai bên chung quanh là các bông lúa Việt Nam, có mấy bông rủ vào bên trong ôm cái đe ở giữa phía dưới, tượng trưng cho công nông nghiệp. Dưới đe là dải lụa sau này có chữ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, hai đầu dải lụa quấn hai bên bông lúa từ dưới lên mỗi bên hai đoạn.

Ở giữa phía trên trong nền là ngôi sao vàng trên nền đỏ. Dưới ngôi sao gần giữa trung tâm nền là vòng cung mặt trời có tia chiếu sáng chung quanh, gợi lên hình ảnh của buổi bình minh. Toàn bộ Quốc huy tôi dùng hai màu vàng và đỏ, khi thực hiện sơn mài là sơn son thiếp vàng, màu cổ truyền hoành phi câu đối của dân tộc ta hay dùng. Số mẫu này tôi làm hai bản: Một bản đưa đồng chí Côn đệ trình lên Bác Hồ và được Bác Hồ góp ý: Hình tượng cái đe là thủ công nghiệp cá thể, nên dùng hình tượng tượng trưng cho nền công nghiệp hiện đại. Còn một bản hiện nay tôi vẫn giữ"...

Từ năm 1953 đến 1955, bằng tài năng và sự lao động miệt mài, nghiêm túc, họa sĩ Bùi Trang Chước đã có 94 bản vẽ nghiên cứu, phác thảo và hàng chục bản vẽ chì chi tiết những nội dung mà ông muốn thể hiện trong mẫu Quốc huy. Từ những nghiên cứu đó, ông hoàn thành 15 bản vẽ mẫu Quốc huy đa dạng nhưng thống nhất về ý tưởng để gửi cấp trên lựa chọn. Đến tháng 10-1954, đã có hơn 300 mẫu Quốc huy của các họa sĩ tham gia sáng tác, cuối cùng Ban giám khảo đã chọn 15 mẫu của tác giả Bùi Trang Chước để trình Chính phủ.

Sau đó, do nhiệm vụ đặc biệt và tuyệt mật của Chính phủ giao, ông lên đường sang Trung Quốc để vẽ tiền và in tiền. Chính vì vậy, họa sĩ Bùi Trang Chước không có điều kiện chỉnh sửa, hoàn thiện Quốc huy theo sự góp ý của Trung ương sau kỳ họp Quốc hội vào tháng 9-1955. Nhiệm vụ chỉnh sửa, hoàn thiện mẫu Quốc huy sau đó được giao cho họa sĩ Trần Văn Cẩn. Chính điều này đã gây ngộ nhận và nhầm lẫn về tác giả vẽ mẫu Quốc huy trong suốt mấy chục năm qua.

Ngày 27-2-2004, Văn phòng Chính phủ đã có Công văn thông báo ý kiến của Thủ tướng Phan Văn Khải tại cuộc họp về việc xác định tác giả vẽ mẫu Quốc huy Việt Nam: "Việc xây dựng mẫu Quốc huy Việt Nam được thực hiện theo chủ trương của Bác Hồ, Đảng và Nhà nước ta. Mẫu Quốc huy Việt Nam là một cống hiến chung của giới mỹ thuật cách mạng Việt Nam, trong đó phải kể đến công lao của họa sĩ Bùi Trang Chước - người đã vẽ những mẫu Quốc huy để làm cơ sở lựa chọn, hoàn thiện và họa sĩ Trần Văn Cẩn - người đã chỉnh sửa, hoàn thiện mẫu Quốc huy theo chỉ đạo, để trình Quốc hội phê duyệt".

Tài hoa hiếm thấy

Họa sĩ Bùi Trang Chước (1915 - 1992), quê làng Phú Xá, xã Phú Thượng, huyện Từ Liêm (nay là phường Phú Thượng, quận Tây Hồ), Hà Nội. Thời điểm năm 1942, ông là người Việt Nam và cũng là người Đông Dương đầu tiên vẽ tem thư. Trong giới nghệ sĩ Việt Nam, cố họa sĩ Bùi Trang Chước được phong là họa sĩ đồ họa số 1. Trong suốt cuộc đời sáng tác, ông để lại nhiều dấu ấn trên các biểu tượng quan trọng của đất nước, đặc biệt là mẫu Quốc huy Việt Nam. Danh họa Bùi Trang Chước còn là tác giả của những bức tranh sơn khắc độc đáo như "Phong cảnh vịnh Hạ Long", "Khu gang thép Thái Nguyên", "Thủy điện Thác Bà", "Phong cảnh chùa Thầy"... Ông đã tham gia giảng dạy, đào tạo ra nhiều thế hệ họa sĩ kế cận như Ngọc Linh, Lê Lam...

Chân dung danh họa Bùi Trang Chước do họa sĩ Lê Lam - một học trò của ông vẽ.

Họa sĩ Ngọc Linh, 82 tuổi, một học trò ưu tú của cố họa sĩ Bùi Trang Chước cho biết: "Ngoài Quốc huy, họa sĩ Bùi Trang Chước còn là người vẽ gần như tất cả những mẫu huân chương hiện nay như Huân chương Sao vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, Huân chương Quân công các loại...

Cụ cũng là tác giả của các mẫu vẽ đồ họa siêu nhỏ tinh vi như những con tem: "Mạc Thị Bưởi", "Anh hùng Cù Chính Lan"... cùng hàng loạt biểu tượng đang sử dụng rộng rãi như biểu trưng Tổng Công đoàn (nay là Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam), biểu tượng ngày Thương binh, Liệt sĩ 27-7... Ngoài ra, cụ còn sáng tác mẫu giấy bạc Việt Nam, hay như bức phù điêu có hình Bác Hồ được đúc bằng vàng để đồng chí Phạm Tuân mang theo khi bay vào vũ trụ".

Ngày 27-4-2004, lần đầu tiên, các tác phẩm của họa sĩ Bùi Trang Chước được đưa ra giới thiệu với công chúng trong triển lãm mang tên "Bùi Trang Chước - Tác phẩm và hành trình sáng tạo" tại Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, Hà Nội. Triển lãm trưng bày trên 1.000 tác phẩm hội họa - tranh lụa, tranh sơn khắc, tranh thuốc nước, trong đó có 94 bản vẽ gốc về mẫu Quốc huy Việt Nam...

Đến thăm triển lãm, nguyên Tổng Bí thư Lê Khả Phiêu viết lưu bút: "Con người - cuộc sống và tác phẩm - tác phẩm, cuộc sống và con người họa sĩ Bùi Trang Chước quyện chặt tạo nên một nhân cách - nhân cách người nghệ sĩ vì nhân dân, suốt đời lao động nghệ thuật đều lấy phục vụ nhân dân làm mục đích. Sáng tạo làm ra những tác phẩm là của cá nhân nghệ sĩ, nhưng nghệ sĩ lại không nghĩ rằng đó là "của báu" dành riêng cho mình, mà cái lớn hơn là đem cống hiến cho đời, cho sự nghiệp phát triển của văn hóa dân tộc. Bùi Trang Chước xứng đáng là một họa sĩ - nghệ sĩ chân chính. Người đời mãi mãi trân trọng và ngưỡng mộ nhân cách đó của họa sĩ".

Họa sĩ Ngọc Linh nhớ lại ấn tượng đầu tiên về người thầy đáng kính: "Tham gia học họa ở chiến khu Việt Bắc, lần đầu tôi biết đến thầy Chước qua lời giới thiệu của thầy Tô Ngọc Vân: "Đây là thầy rất giỏi về trang trí đồ họa, từ giờ, thầy sẽ dạy các em". Tôi nhớ những giờ giảng dạy chú tâm, miệt mài của thầy Chước. Thầy trò chúng tôi đã sống như một gia đình vậy".

Trong ký ức của họa sĩ Ngọc Linh, thầy Chước là một người thầy đức độ và khiêm tốn, suốt cả cuộc đời, ông chỉ hăng say lao động, cống hiến mà không màng đến công danh, lợi lộc. Chính vì thế, ông như một con ong thầm lặng cống hiến cho Tổ quốc và không mấy người biết đến.

Họa sĩ Bùi Trang Chước được Trung tâm Tiểu sử quốc tế Cambridge của Liên hiệp Vương quốc Anh vinh danh vì sự nghiệp cống hiến của ông cho hội họa. Ông cũng có tên trong danh sách "Danh nhân quốc tế" của tổ chức Who's Who (Ai là Ai) xuất bản lần thứ 13 (năm 1999) và trong danh sách "Những người xuất chúng vì quốc tế" xuất bản lần thứ 7 (năm 1998). Ông còn được Nhà nước Dân chủ nhân dân Lào tặng Huân chương ISALA cao quý.