Mẹ Ngô Thị Diệm (thứ 2 từ phải sang) đang vá cờ Tổ quốc bị rách vì bom Mỹ tại đầu cầu Hiền Lương trong những năm tháng chiến tranh. Ảnh: Tư liệu

Tôi về làng Hiền Lương đang giữa vụ gặt. Ông Hoàng Kha, cựu dân quân làng Hiền Lương nhớ lại: “Cờ Tổ quốc ở đầu cầu Hiền Lương trong những năm chia cắt hai miền Nam - Bắc là sức mạnh, là biểu tượng cao nhất của chủ nghĩa anh hùng cách mạng, là niềm hy vọng bỏng cháy và niềm tin son sắt của đồng bào miền Nam hướng về miền Bắc; là nỗi ám ảnh kinh hoàng, sợ hãi tột độ của kẻ thù. Bởi vậy, ngay từ lúc mới leo thang đánh phá miền Bắc, đánh phá Vĩnh Linh, mục tiêu số một của Mỹ - ngụy là phải ngay lập tức dùng không quân và pháo binh phá sập cầu Hiền Lương, phá gãy cột cờ Hiền Lương. Không ai có thể tính được có tất cả bao nhiêu tấn bom đạn mà giặc Mỹ đã trút xuống Hiền Lương chỉ nhằm mục đích để phá gãy cột cờ. Quân và dân Vĩnh Linh đã anh dũng đánh trả bọn xâm lược để bảo vệ cột cờ thiêng liêng của Tổ quốc...”.

Thượng tá, cựu chiến binh Trần Biên, nguyên chiến sĩ khu đội Vĩnh Linh ngày ấy kể: Địch đánh phá Hiền Lương ác liệt nhất là vào năm 1967. Một mặt chúng cho máy bay liên tục ném bom, một mặt cho phi pháo từ hạm đội 7 bắn vào, đại bác từ Dốc Miếu bắn ra. Và một quả tên lửa của chúng đã làm gãy cột cờ. Thấy cột cờ Hiền Lương bị gãy, bọn địch hí hửng lắm! Nhưng niềm vui của chúng kéo dài không lâu. Chỉ sau một đêm, các chiến sĩ của chúng ta đã dựng lên ở vị trí cũ một cột cờ bằng gỗ phi lao rất cao. Sáng ra, lá cờ đỏ sao vàng đã ngạo nghễ tung bay trên đỉnh cột cờ. Thế là chúng lại đánh ngày đánh đêm, Hiền Lương thêm một lần nữa chìm ngập trong khói lửa đạn bom. Ngày nào cũng lúc nhúc hàng đàn “quạ sắt” Mỹ, từ L19 đến F105, AD6, F4... tung hoành bắn phá. Nhưng kỳ lạ thay, trên bầu trời Hiền Lương lúc nào cũng chói lọi, rực rỡ một màu cờ đỏ sao vàng.

Để bảo vệ cờ, ta đã xây dựng quanh Hiền Lương từ Vĩnh Giang đến Vĩnh Hòa, Vĩnh Thành, Vĩnh Nam, Vĩnh Lâm... hàng chục trận địa chiến đấu, hàng chục cây số hào giao thông. Từ cuối năm 1966 đến năm 1970, ta đã đánh trả kẻ thù trên 300 trận lớn nhỏ. Trận tiêu biểu nhất, gây cho kẻ thù nhiều tổn thất nhất là trận xảy ra ngày 20-3-1967. Trận này, hàng trăm khẩu pháo, ĐKZ, hỏa tiễn của ta từ khắp các trận địa ở Vĩnh Linh đã đồng loạt gầm lên nhả đạn vào căn cứ Dốc Miếu, làm 1.070 tên, chủ yếu là lính Mỹ phải đền tội. Trong trận này, một chiến sĩ của ta đã leo lên đỉnh cột cờ, quấn quanh mình một góc lá cờ Tổ quốc để ngụy trang rồi dùng ống nhòm hướng về phía địch điều chỉnh cho pháo binh ta bắn.

Để trả đũa đòn tấn công phủ đầu của ta, địch lại điên cuồng cho máy bay, đại bác bắn phá Vĩnh Linh, bắn phá Hiền Lương. Cột cờ lại bị gãy, lá cờ lại bị rách. Ta phải tiếp tục thay cột, thay cờ. Quyết tâm của ta là không một ngày nào, thậm chí không một giây phút nào để cờ Tổ quốc ngừng bay trên bầu trời Hiền Lương. Hồi đó, ta có một cơ sở chuyên may cờ cho Hiền Lương đặt ở xã Vĩnh Nam. Mỗi ngày ta phải thay mấy lượt cờ, có những ngày thay đến tám lần, mười lần. Rồi khi cờ bị rách nhiều quá không còn đủ để thay, ta phải vá cờ. Bắt đầu từ đây xuất hiện một người mẹ làng Hiền Lương chuyên làm việc ấy...

Mẹ Ngô Thị Diệm ngày ấy tròn 45 tuổi, là một trong bốn phụ nữ làng Hiền Lương lớn tuổi nhất còn bám trụ lại làng không tản cư ra Tân Kỳ, Nghệ An. Ở lại quê hương, các mẹ được phân công làm cấp dưỡng, nấu cơm cho bộ đội, công an, dân quân giới tuyến, chăm sóc thương binh và cả giặt giũ, khâu vá áo quần cho các chiến sĩ. Vào một chiều chạng vạng, khi mẹ Diệm đang một mình giặt quần áo ở sông Sa Lung thì có một người đàn ông lạ mặt, nói giọng Bắc hỏi mẹ đường ra sông Bến Hải. Ban đầu, mẹ nhầm tưởng ông ta là cán bộ đi công tác nên đã định chỉ đường. Nhưng nhìn kỹ, mẹ nhận thấy thái độ ông ta có vẻ không tự nhiên, mẹ đã cảnh giác, lừa được ông ta đưa về nhà mình. Nhà mẹ, hay nói đúng hơn là lán của gia đình mẹ, cũng như lán của gia đình mẹ Viễn, là hai cái lán ở làng Hiền Lương thường xuyên có các chiến sĩ Công an vũ trang của Đồn Hiền Lương đến ở, làm việc. Tại đây, qua điều tra của các anh công an, hắn đã phải thú nhận mình là gián điệp của Mỹ – ngụy đang tìm đường trở vào Nam.

Tên gián điệp bị bắt, ai cũng chúc mừng chiến công của mẹ. Thời gian này, hai con mẹ, người đi học, người đi công tác xa, nên các anh bộ đội, công an ở đây đã trở thành những đứa con yêu của mẹ. Mỗi lần chiến sự xảy ra, cờ Tổ quốc ở đầu cầu Hiền Lương bị rách, các anh Công an vũ trang lại mang về lán để khâu vá lại. Nhìn những đôi tay con trai vụng về cầm kim vá cờ, mẹ vừa buồn cười, vừa thương yêu các anh. Từ hôm đó, mẹ tự nguyện nhận thêm công việc vá cờ.

Mẹ Hoàng Thị Tuất, một trong ba người mẹ ở làng Hiền Lương tham gia vá cờ Tổ quốc trong những năm tháng chiến tranh xúc động kể với tôi: “Ban đầu, tui không tham gia vá cờ mà chỉ chuyên công việc nấu nướng cho bộ đội, dân quân. Sau rồi, vì máy bay đánh quá dữ, cờ rách quá nhiều, một mình mụ Diệm vá không kịp, rứa là phải gọi thêm tui và mụ Viễn. Trong ba chị em tui, mụ Viễn là người lớn tuổi nhất, rồi tới tui. Mụ Diệm vừa ít tuổi, vừa đẹp người, đẹp nết và lại có tài khâu vá. Mấy cái áo, cái quần của bộ đội bị rách, mụ ấy vá tay mà đẹp như vá máy. Mụ ấy vá cờ vừa nhanh vừa kỹ, tui với mụ Viễn theo hoài không kịp. Có lần đua với mụ ấy, tui bị kim đâm phải tay, kêu ầm lên, rứa là cả ba chị em cùng cười nắc nẻ. Hồi đó, đạn bom cực khổ mà vui lắm con ơi!”.

Tôi hỏi ông Hoàng Kha: “Bác có nhớ cờ của ta hồi đó ở đầu cầu Hiền Lương rộng khoảng bao nhiêu không?”. Ông Kha suy nghĩ một lúc mới trả lời: “Khi cột sắt chưa bị gãy thì cờ của ta nghe nói rộng hơn một trăm mét vuông, còn cái cột cao tới hai mươi mấy mét. Sau này thay bằng cột gỗ cao mười lăm mét, tôi ước cờ của ta rộng khoảng trên dưới bốn mươi mét vuông”. “Công việc vá cờ của mẹ Diệm kéo dài khoảng bao nhiêu năm?” - Tôi hỏi. Ông Kha trả lời: “Khoảng hai năm rưỡi hay ba năm gì đó”.

Tôi đã thử làm phép tính để biết trong từng ấy năm, mẹ Diệm và những người mẹ ở làng Hiền Lương đã vá cả thảy bao nhiêu mét cờ bị rách vì bom Mỹ. Một nghìn mét, năm nghìn mét, mười nghìn mét hay nhiều hơn? Chịu! Tôi đã không thể nào tính được, cũng như công lao của các mẹ đối với Tổ quốc là vô bờ bến, không thể tính hết. Những người mẹ, làng Hiền Lương như mẹ Ngô Thị Diệm, Trần Thị Viễn, Hoàng Thị Tuất, Cao Thị Nghỉ... là những người mẹ đáng kính. Riêng với mẹ Diệm, tên mẹ và chiến công của mẹ còn là niềm tự hào, sự ngưỡng mộ đối với đồng bào cả nước. Có ai biết rằng, công việc vá cờ của mẹ ngày ấy bên dòng sông thân thương này bây giờ đã trở thành huyền thoại - một huyền thoại thấm đẫm máu của biết bao đồng bào, đồng chí trên mảnh đất Vĩnh Linh vốn chịu nhiều mất mát, thương đau nhưng anh dũng quật cường. Và... huyền thoại ấy sẽ còn mãi mãi lưu truyền đến mai sau. Như mẹ, người mẹ vá cờ Tổ quốc đã được Chủ tịch nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.