Người Vân Kiều giã gạo chuẩn bị cho lễ mừng lúa mới.

Sau khi những đồng lúa ngập màu vàng óng, bản làng của người Vân Kiều lại rộn vang tiếng chày đôi. Hình ảnh, âm thanh ấy báo hiệu thời điểm cư dân miền sơn cước phía Tây tỉnh Quảng Trị sắp sửa lễ cúng cơm mới. Đây là nghi lễ cuối cùng trong hệ thống các tín lễ liên quan đến nông nghiệp. Nội dung của lễ là cúng tạ các vị thần đã phù hộ cho bà con có một vụ mùa bội thu. Theo tập quán, lễ hội này được tổ chức khá quy mô, diễn ra trong thời gian dài.

Đã thành thông lệ, sau khi rốt ráo hoàn thành việc thu hoạch lúa trên nương, người Vân Kiều tổ chức lễ “rước hồn lúa” về từng nhà. Thời gian tiến hành lễ thường vào tháng 10 Âm lịch và chỉ gói gọn trong mỗi gia đình. Đồng bào chuẩn bị cho lễ cúng cơm mới rất cẩn thận. Theo đó, chủ nhà chọn những bông lúa mẩy hạt buộc lên cột nhà chính (hay còn gọi là cột cái) để cúng Giàng. Đây là những hạt lúa được mang về từ “mảnh đất thiêng” do người uy tín nhất trong gia đình chọn lựa.

Theo luật tục, chỉ chủ nhà mới được bước chân vào mảnh đất này. Giống lúa gieo ở đây phải chắc hạt, sinh trưởng nhanh. Khi lúa đã chín, chủ nhà chọn một chiếc gùi mới, đẹp và chắc chắn do mình tự tay làm để thu hoạch. Lúc tuốt lúa, bà con chỉ dùng tay, không dùng bất cứ phương tiện nào khác. Họ quan niệm làm như thế mới chứng tỏ sự thành thật với đất trời. Từ khâu thu hoạch đến chế biến, nguyên liệu phải được đặt nơi cao ráo, sạch sẽ và không tiếp xúc với mặt đất, bởi nếu không như vậy thì sẽ mất đi sự linh thiêng.

Ngoài phần nghi thức ở mỗi gia đình, người Vân Kiều còn tổ chức lễ cúng cơm mới chung cho cả bản. Để chuẩn bị lễ, mỗi hộ phải đóng góp vật phẩm gồm: Một ché rượu, một con cá nướng, một đĩa bánh và một chén cơm lúa mới hoặc cơm lam. Mỗi vật phẩm đều được cắm lá cây lên trên, biểu hiện sự no đủ, được mùa. Riêng đàn cúng, bà con đan bằng tre, dùng đót và lá cây rừng để lót.

Trong lễ cúng cơm mới, vai trò của thầy cúng và già làng hết sức quan trọng. Họ vận y phục giống nhau với áo đỏ tía, quần lụa trắng, đầu chít khăn màu xanh... Thầy cúng và già làng làm nhiệm vụ dẫn dắt toàn bộ buổi lễ. Tham gia lễ cúng, mỗi gia đình trong bản đều cử một người đại diện đến dự. Khởi đầu, họ đứng phía sau thầy cúng thành hình bán nguyệt. Khi lễ vật đầy đủ, người phục vụ lễ đốt nến trên những miếng gỗ và đọc bài khấn: “Ơi Giàng phía Đông, Giàng phía Tây, Giàng mây, Giàng sét, Giàng núi... Nay lúa đã tuốt về, hồn lúa đã về kho, heo đã mổ, rượu đã đầy ché. Xin mời các Giàng hãy cầm cần rượu, ăn miếng thịt heo, ăn bát lúa mới. Mong Giàng cho mùa sau lúa sai bông, mẩy hạt, đến kỳ thu hoạch đầy gùi, ngập kho, người cõng không hết...Ơ Giàng”.

Sau phần nghi lễ, tiếng cồng chiêng nổi lên, mọi người nối đuôi nhau múa hát theo chiều ngược kim đồng hồ. Lễ cúng cơm mới của người Vân Kiều ở phía Tây tỉnh Quảng Trị không chỉ thu hút mọi người trong bản, mà còn cả cộng đồng xung quanh. Đây là thời điểm nhiều yếu tố văn hóa dân gian truyền thống được khơi dậy, đáp ứng nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ văn hóa của người Vân Kiều.