Nhà văn Phạm Cao Củng và vợ thời còn trẻ.

Nhà văn Phạm Cao Củng, SN 1913, tại Nam Định, trong một gia đình giáo học, trọng chữ. Cụ thân sinh ra ông là em của bà Phạm Thị Mẫn, vợ nhà thơ trào lộng nổi tiếng Thành Nam Trần Tế Xương (tức Tú Xương). Con đường ông đến với văn chương rất đỗi giản đơn như là định mệnh cuộc đời.

Trong những năm tháng học trò nghỉ hè ở trường Thành Chung, cứ buổi trưa ông thường hay phải trông cửa hàng cho người cô ruột. Để chống ngủ gật, ông thường lấy giấy bút ra ngồi... viết văn. Ông thích viết các truyện ngắn, phần lớn là truyện phóng tác tiểu thuyết Pháp. Viết xong, ông gửi đăng ở mấy tờ nhật báo, xuất bản tại Hà Nội và hầu hết đều được đăng tải.

Qua bốn năm học trường Thành Chung, ông (và một người bạn học tên là Tràng Kiều) đã viết và đăng báo khá nhiều bài nên nghĩ cách gom một số tác phẩm của hai người in thành một cuốn sách. Ngay sau đó, tập truyện ngắn đầu tay "Hang gió" được mang đi "in chịu". In xong, ông và Tràng Kiều mang sách lên chợ phiên Hà Nội (năm 1931) bán. Ai ngờ "văn chương hạ giới rẻ như bèo" nên sách của hai ông bị ế. Hai chàng trai trẻ lâm vào cảnh vỡ nợ, buộc các cụ thân sinh phải lấy "hầu bao" thanh toán hộ.

Tuy nhiên, sau vụ việc này, máu văn chương vẫn không nguôi trong lòng chàng trai nhiều cảm xúc và có phần ưa mạo hiểm Phạm Cao Củng. Dù khởi đầu không mấy suôn sẻ, song với niềm đam mê làm một tiểu thuyết gia trinh thám, sau này, hàng chục các tác phẩm trinh thám của ông đã được in công bố trên tạp chí Tiểu thuyết thứ bảy, được xuất bản và là điểm nhấn trên các tờ báo lớn thời bấy giờ như: "Vết tay trên trần", "Gia tài nhà họ Đặng", "Chiếc tất nhuộm bùn", "Người một mắt", "Kỳ Phát giết người" và "Nhà sư thọt", "Kỳ Phát cưới vợ", "Đôi hoa tai của bà Chúa", "Đám cưới Kỳ Phát", "Bàn tay sáu ngón", "Hai người lên máy chém", "Người chó sói", "Chiếc gối đẫm máu" (1951)...

Nhà văn Vũ Ngọc Phan, trong cuốn "Nhà văn Việt Nam hiện đại" đã nhắc đến Phạm Cao Củng khá trân trọng: "Cái đặc biệt mà người ta thấy ở tiểu thuyết trinh thám Phạm Cao Củng là những nhân vật và khung cảnh do ông sáng tạo đều có tính chất Việt Nam, hợp với trình độ người Việt Nam ta hiện thời, không như mấy nhà tiểu thuyết trinh thám khác đi nhặt những mẩu chuyện ly kỳ của phương Tây rồi cố gò ép vào những khung cảnh lai Việt, lai Pháp...

Nếu xét truyện trinh thám của Phạm Cao Củng trong phạm vi tương đối, người ta thấy đến nay ở nước ta, trong các tiểu thuyết trinh thám của Thế Lữ, Bùi Huy Phồn và Phạm Cao Củng, chỉ có tiểu thuyết của Phạm Cao Củng là có phần đặc sắc hơn cả". Nhiều nhà nghiên cứu văn học cho rằng Phạm Cao Củng cũng là người hết sức chú ý tới bố cục của truyện. Ông dẫn độc giả theo một con đường ngoắt ngoéo, đi ngược lại chỗ khởi đầu và dọc đường thỉnh thoảng lại làm như bị lạc cốt buộc trí óc độc giả phải luôn làm việc, suy đoán thế này thế khác, cuối cùng mới đi tới một đoạn kết không ngờ.

Bản thân nhà văn Phạm Cao Củng cũng từng tâm sự: "Sự thực, viết truyện trinh thám ở nước ta rất khó, vì dân ta vốn tính bình dị, ngay trong xã hội ít thấy xảy ra những vụ trộm hay án mạng khả dĩ có thể gọi là ly kỳ, bí hiểm. Phần lớn dân ta chưa hề trông thấy chính mắt một khẩu súng lục bao giờ, hiểu biết rất ít về cơ khí và hóa học, lại rất hiếm người có xe hơi riêng.

Vì thế, những vai chính trong truyện trinh thám Việt Nam chẳng thể mỗi lúc giơ được khẩu súng lục ra hay bắn nhau, không thể có được những nhà hầm có cơ quan bí mật hay luôn luôn nhảy lên xe hơi theo dõi quân gian như ở trong nhiều truyện trinh thám Âu Tây. Chính vì thế, tôi luôn chỉ ao ước viết được những truyện trinh thám mà việc rất có thể xảy ra được trong xã hội Việt Nam và vai chính phải có được những tính cách hoàn toàn Việt Nam".

Từ việc viết tiểu thuyết trinh thám mà sau này Phạm Cao Củng đã được mời vào làm việc tại Sở Công an Việt Bắc. Ông viết trong hồi ký: Lúc ấy tôi đang làm trong nhật báo Tin mới của Mai Văn Hàm. Một hôm, anh Thao Thao (tên thật là Cao Bá Thao), phóng viên chuyên lấy tin tại các Sở Cảnh sát và Công an về bảo cho tôi biết anh Lê Văn Lăng, Giám đốc Sở Công an Tư pháp Bắc Việt, muốn gặp tôi...

Tôi đến gặp thì anh Lăng cho biết là anh muốn mời tôi về cộng tác với anh vì lúc ngồi tù dưới thời Chính phủ Trần Trọng Kim, anh có nghe nói nhiều về tôi. Tôi nói với anh rằng nghề chính của tôi là viết văn, làm báo thì làm sao có thể làm công chức Sở Công an được. Anh Lăng thuyết phục tôi rằng, chỉ cần phải đến Sở Công an làm việc vào buổi sáng và anh dẫn tôi đến gặp Tổng Giám đốc Nha Công an toàn quốc là anh Lê Giản.

Khi anh Lăng giới thiệu tôi thì anh Lê Giản đã xua tay: "Anh khỏi cần giới thiệu, tôi đã biết anh Củng lâu rồi và mỗi năm đều gặp nhau vài ba lần". Anh Lê Giản để cho anh Lăng toàn quyền "định đoạt" tôi... Ông còn kể nhiều câu chuyện phá án thành công của mình: "Thực sự tôi cũng chỉ dùng khoa "dẫn dụ" trong khi hỏi cung mà thôi và thường tôi dùng phương cách ngọt ngào ngồi hỏi cung, giống như hai bạn ngồi nói chuyện với nhau vui vẻ, hết chuyện này đến chuyện khác, nhiều câu hỏi tưởng chừng không hề dính líu đến vụ án chút nào.

Tôi ngồi hỏi lan man rất lâu... Nhiều chuyện hỏi đi hỏi lại làm cho kẻ tình nghi như bị lạc trong rừng rậm, khi tìm lối ra thường luôn bị trở về lối cũ mà không biết, cho đến khi nào tôi nắm được nhiều câu trả lời "tiền hậu bất nhất", tôi mới bắt đầu nghiêm nét mặt "quay" đối thủ khiến hắn như kẻ đánh cờ bị "chiếu bí". Thế là thủ phạm phải nghe theo lời khuyên của tôi mà thú tội ngay, hy vọng sẽ được khoan hồng khi ra trước tòa xử án"...

Cuộc đời của nhà văn Phạm Cao Củng có nhiều điều thú vị. Không chỉ đối với nghề nghiệp, mà với những câu chuyện cuộc đời, tình yêu. Theo lời kể của dịch giả Phạm Tú Châu, ông có hai người vợ chính thức (người vợ đầu và cậu con trai đã mất), người vợ thứ hai lấy ông từ năm 17 tuổi và sinh cho ông 11 người con cả trai lẫn gái.

Thực ra, đối với nhà văn Phạm Cao Củng, để nuôi sống gia đình, ngoài nghề chính là viết văn, làm báo thì ông còn phải kiêm thêm nghề chụp ảnh, quay phim, tổ chức đoàn kịch, hội họa, thôi miên, tướng số…  bất cứ nghề gì có thể kiếm tiền nuôi gia đình là ông làm. Có lúc ông còn phát hành theo lối bán lẻ 3 xu từng tập truyện dày 16 trang (từ đây mà có danh từ "tiểu thuyết ba xu").

Theo như lời dịch giả Phạm Tú Châu, nhà văn Phạm Cao Củng là người hào hoa và đào hoa. Vào những năm cuối đời, ông không viết tiểu thuyết mà chăm chút cho cuốn hồi ký của mình. Tuy nhiên, với những gì ông đã để lại cho đời thì chắc chắn tên tuổi của ông vẫn lưu danh, với ánh hào quang của một người tiên phong mở đường cho dòng văn học trinh thám vào giai đoạn đầu văn học Việt Nam hiện đại.