Tình trạng khai thác khoáng sản, trong đó có đá quý một cách tự phát vẫn còn diễn ra tại nhiều địa phương.

Vì lợi nhuận, bất chấp tất cả

Theo nhiều chuyên gia, tài nguyên đá quý của VN rất phong phú. Nếu có công nghệ chế tác tốt, nguồn tài nguyên này có thể đem lại nguồn lợi lớn. Nhưng tiếc thay, sự tham lam, vội vã của con người đã làm cạn kiệt nguồn tài nguyên quý giá này. Phần lớn đá quý được khai thác đã bị bán rẻ mạt, còn lại vĩnh viễn nằm sâu trong lòng đất.

Ngược dòng thời gian, những năm 1990-1992, dân buôn đá quý mang ruby về Hà Nội bán rất nhiều với giá "rẻ như cho". Khoảng cuối năm 1995, đầu năm 1996, dân khai thác đá quý ở Tân Hương (Yên Bái) đã tìm thấy viên ruby nặng tới 9kg. Theo nguồn tin đáng tin cậy thì viên ruby này được những tay buôn đá mua chỉ với giá mấy chục nghìn USD, sau đó bóc tách và "sang tên" cho một nhà buôn nước ngoài với giá trên 2 triệu USD.

Một chuyên gia về đá quý ở Hà Nội (đề nghị được giấu tên) cho biết, cách đây khoảng 15 năm, một viên ruby Quỳ Châu (Nghệ An) 56 carat đã được một tay buôn đá Thái Lan mua với giá 562.000USD trong một cuộc bán đấu giá tại Vinh (mỗi carat có giá trên 10.000USD). Nghe nói, viên ruby này qua chế tác đã bán được trên 1,5 triệu USD. Tháng 7-1997, một mảnh nhỏ của viên ruby thô Tân Hương nặng 290 carat cũng đã được bán tại Hội chợ đá quý Rangoon (Mi-an-ma) với giá 290.000USD...

"Tên tuổi của đá quý Tân Hương, Quỳ Châu vừa được thế giới biết đến, đã vội "tắt lịm" - Vị chuyên gia nói một cách chua chát - "Cả một vùng mỏ rộng lớn ở Yên Bái, Nghệ An giàu có là vậy mà không tận dụng được tài nguyên. Lỗi ở công tác quản lý khai thác mỏ không tốt, để dân tàn phá mỏ, hủy hoại môi trường và gieo rắc tệ nạn. Thế rồi Nhà nước ra lệnh đóng cửa mỏ hàng loạt. Đến bây giờ, các chuyên gia đá quý cả trong nước và nước ngoài đều nhắc đến đá quý VN như  một niềm tiếc nuối. Và triển vọng trở thành đất nước giàu có về đá quý của VN vẫn chỉ là hy vọng...".

Xung quanh vấn nạn "chảy máu" đá quý, trong một lần trao đổi với báo giới, PGS-TS Phạm Văn Lực, Chủ tịch Hội đồng Khoa học Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam cho biết, thời gian qua, cơ quan chức năng vẫn chưa quan tâm đúng mức, trong khi đá quý mang lại giá trị cao đã khiến phong trào khai thác và buôn bán trái phép các sản phẩm nói trên trở nên rầm rộ hơn bao giờ hết.

Cụ thể, tại các tỉnh, thành như Đắk Lắk, Đắk Nông, Bình Thuận, Yên Bái, Nghệ An, nhiều "đá tặc" còn ngang nhiên sử dụng thiết bị cơ giới hạng nặng mở đường vào tận rừng phòng hộ để khai thác đá quý. Thực tế, ở nhiều địa bàn, mỏ khai thác liên tục xảy ra những vụ tranh chấp khiến cho tình hình an ninh trật tự ở địa phương trở nên phức tạp. Nhiều gia đình bỏ bê nương rẫy, kể cả công việc khác để săn lùng đá quý. Vì lợi nhuận kinh tế, đá quý đã bị khai thác và buôn bán tràn lan, thậm chí là tự do. Thực tế, đá quý của Việt Nam đang bị tuồn sang các nước châu Âu, Thái Lan, Nhật Bản, In-đô-nê-xi-a với khối lượng rất lớn, bởi các nước này không có các loại đá quý như thạch anh hoặc có thì cũng rất ít...

Viên đá khổng lồ tìm thấy ở xã Đắk Gằn (huyện Đắk Mil, tỉnh Đắk Nông). Ảnh: H.N

Phải làm gì?

Trước vấn nạn "chảy máu" đá quý, các ban, ngành chức năng Trung ương và địa phương đã chỉ đạo siết chặt việc quản lý khai thác quặng, đá quý, bảo vệ tài nguyên quốc gia. Thế nhưng, ở nhiều nơi, những mỏ quặng vẫn bị tàn phá mỗi ngày mà chính quyền và cơ quan chức năng vẫn chưa có biện pháp xử lý, ngăn chặn triệt để.

Có thể nêu ví dụ: Cách đây chưa lâu, tại khu vực thượng nguồn suối Ia Kul và thượng nguồn suối Ia Bal thuộc xã Cư Klông, huyện Krông Năng, tỉnh Đắk Lắk "nóng" lên bởi hàng trăm người dân ở khắp nơi kéo đến khai thác đá quý saphia và thạch anh tinh thể. Còn tại khu vực rừng giáp ranh giữa tỉnh Nghệ An và Thanh Hóa rộ lên tình trạng khai thác đá thạch anh, đá xanh trái phép.

Có thời điểm, ở khu vực núi Tỷ có cả trăm người vào xới tung rừng già để tìm đá quý. Trong số đó cũng có người tìm được đá quý bán với giá hàng tỉ đồng càng thu hút nhiều người đến tìm cơ hội đổi đời. Việc khai thác đá "chui" không chỉ gây nguy hiểm đến tính mạng, mà còn dẫn đến một hệ lụy không nhỏ khi nhiều cánh rừng già bị xới tung.

Cũng như ở Đắk Lắk, trên địa bàn Gia Lai và Kon Tum, tình trạng khai thác khoáng sản, đá quý trái phép đã diễn ra từ nhiều năm qua. Nhằm đảm bảo an ninh trật tự, môi trường sinh thái và tránh thất thoát tài nguyên quý hiếm, các cơ quan chức năng địa phương đã ra quân truy quét, bố trí lực lượng tuần tra, truy đuổi và xử lý những người từ các nơi đổ về thành lập băng nhóm để tham gia khai thác khoáng sản trái phép. Song, do khu vực khai thác thường nằm trong rừng, địa hình hiểm trở, đường giao thông đi lại rất khó khăn nên có ảnh hưởng trực tiếp đến công tác truy quét.

Mới đây nhất, đầu tháng 3-2015, Công an tỉnh Đắk Nông đã phối hợp với cơ quan chức năng xác định vị trí, tọa độ nơi khai thác hòn đá quý khổng lồ có tên là ôpan (nặng khoảng 30 tấn), có giá trị ước tính lên đến hàng chục tỷ đồng tại xã Đắk Gằn, huyện Đắk Mil vào dịp trước Tết Ất Mùi để củng cố hồ sơ, xử lý hành chính đối với những người vi phạm. Trước đó, một nhóm người đã dùng máy móc đào bới viên đá này, sau đó vận chuyển lên xe đầu kéo đi tiêu thụ. Hòn đá được xác định loại đá bán quý canxedon, thuộc diện nghiêm cấm khai thác, vận chuyển, buôn bán dưới mọi hình thức...

Vài lời kết

Đá quý, ngoài giá trị lớn trong nhiều ngành công nghiệp, thời trang, giải trí, còn được nhiều người xem là "thần hộ mệnh", là món quà vô giá. Tuy nhiên, có một sự thật đáng buồn là cho tới những năm đầu của thập kỷ 90 của thế kỷ trước, bản đồ đá quý thế giới mới xuất hiện một chấm nhỏ mang tên VN. Giờ đây, khi những "cơn sốt đá quý" huyền thoại đã dịu đi, thật tiếc là tiềm năng đá quý VN vẫn chưa hé mở...