Nhà đày Buôn Ma Thuột ngày nay đã trở thành một địa danh lịch sử, đồng thời nơi đây còn là một địa chỉ đỏ để giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ trẻ. Với ý nghĩa chính trị sâu sắc đó, ngày 12-3-1984, Bộ trưởng Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) đã cấp Bằng công nhận Nhà đày Buôn Ma Thuột là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp quốc gia.

 Nhà đày Buôn Ma Thuột tọa lạc tại số 18, đường Tán Thuật, phường Tự An, thành phố Buôn Ma Thuột, được xây dựng trong những năm 1930-1931. Đây là nơi giam giữ, đày ải tù chính trị, chủ yếu của các tỉnh Trung kỳ. Tên gọi Nhà đày Buôn Ma Thuột đủ nói lên bản chất vô nhân đạo của chủ nghĩa thực dân Pháp. Sau khi thành án, những tù nhân chính trị bị coi là nguy hiểm, bị đày tới những nơi xa xôi trong đất liền, ngoài hải đảo, hoặc những nơi vốn là thuộc địa của thực dân Pháp cách Việt Nam hàng vạn dặm.

Nhà đày Buôn Ma Thuột xây dựng trên diện tích gần 2ha, với 4 bức tường bao quanh, cao 4m, dày 40cm, 4 góc đều có vọng gác và có lính canh 24/24 giờ. Phía trong có 6 dãy nhà lao tập thể giam giữ tù nhân, bên cạnh cổng chính ở phía Nam là dãy xà lim giam giữ tù chính trị. Ngoài ra, còn có nhà xưởng, bàn giấy, nhà kho và bếp ăn. Đây là kiểu bố trí nhà tù truyền thống của thực dân Pháp. Cách bố trí Nhà đày khép kín vừa tận dụng được mặt bằng, vừa giám sát tù nhân một cách hiệu quả nhất.

Lúc đầu, Nhà đày chưa được làm kiên cố: Khung nhà bằng gỗ, tường làm bằng cốt tre đắp đất trộn rơm, phía ngoài trát bằng xi măng mỏng, mái lợp lá. Tuy nhiên, do số lượng tù nhân chuyển lên ngày càng nhiều, Khâm sứ Trung kỳ Sa-ten phản đối việc dùng thanh tre, tường đất để xây dựng nhà giam. Y cho rằng, những vật liệu đó không thích hợp với một nhà tù nói chung và càng không thích hợp với một Nhà đày kiên cố.

Đến cuối tháng 11-1931, việc xây dựng kiên cố Nhà đày đã hoàn thành. Các nhà giam đều được xây tường gạch, mái lợp ngói. Về sau, khi số tù nhân tăng cao, đã có một số tù nhân tổ chức vượt ngục thì nhà tù được gia cố chắc chắn thêm.

Sau Cách mạng tháng Tám, thực dân Pháp vẫn không từ bỏ ý định xâm lược nước ta, chúng tiếp tục sử dụng lại Nhà đày Buôn Ma Thuột để phục vụ cho việc cai trị. Năm 1954, chiến thắng Điện Biên Phủ đã kết thúc thắng lợi 9 năm kháng chiến chống Pháp. Mỹ nhảy vào thế chân Pháp âm mưu thôn tính nước ta để bành trướng thế lực, ngăn chặn các phong trào cách mạng, phá hoại công cuộc xây dựng XHCN ở Việt Nam cũng như trên thế giới.

Với âm mưu, thủ đoạn mới, phương tiện hiện đại, chính sách xâm lược của Mỹ tinh vi và thâm độc hơn, Nhà đày Buôn Ma Thuột tiếp tục được sử dụng và có một số thay đổi để phù hợp với tình hình mới như: Xây thêm một bức tường ngăn đôi nhà đày, một bên làm trung tâm cải huấn, một bên làm kho quân nhu và mở hai cổng mới ở phía Tây, đồng thời, chúng xây thêm nhà Quốc thái dân an, nhà Nguyện, phòng biệt giam, nhà lao nữ…

Nhà đày Buôn Ma Thuột được nhiều người biết đến không phải vì kết cấu, kiến trúc, không phải vì đòn roi tra tấn tàn bạo của kẻ thù, mà là ở phong trào đấu tranh anh dũng của các thế hệ tù nhân chính trị nơi đây. Nhà đày là nơi giam giữ nhiều chiến sĩ yêu nước, là môi trường rèn luyện cho biết bao thế hệ cách mạng. Nhiều người về sau đảm nhận những vị trí quan trọng của Đảng, Nhà nước và Quân đội như các đồng chí Võ Chí Công, Phan Đăng Lưu, Hồ Tùng Mậu, Nguyễn Chí Thanh, Tố Hữu… Nhà đày Buôn Ma Thuột là một trong những nơi ươm mầm cho hạt giống cách mạng ở Đắk Lắk.

Tại nhà đày, vào cuối năm 1941, một tổ chức bí mật có tên là "Lực lượng trung kiên" được thành lập. Đây thực chất là một Chi bộ cộng sản trong nhà đày. Tiêu chuẩn cơ bản số 1 của tổ chức là phải thực hiện đúng Điều lệ Đảng Cộng sản, tự nguyện suốt đời hy sinh cho chủ nghĩa cộng sản. Đường lối, chủ trương của Đảng được quán triệt, truyền bá, lan tỏa đến nhiều nơi khác trong tỉnh, là tiền đề cho những thắng lợi về sau.

Vượt lên trên tất cả sự tàn bạo, dã man của kẻ thù là tinh thần đấu tranh bền bỉ, kiên trung của những người tù cộng sản. Những năm tháng đấu tranh oanh liệt tại Nhà đày Buôn Ma Thuột đã trở thành bản anh hùng ca về chủ nghĩa yêu nước, ý chí quyết tâm giải phóng dân tộc, bảo vệ nền độc lập nước nhà, là niềm tự hào của nhân dân các dân tộc Đắk Lắk nói riêng và của cả nước nói chung.

Theo số liệu từ Phòng trưng bày di tích lịch sử Nhà đày Buôn Ma Thuột, tổng số tù nhân chính trị bị đày đến đây, qua các phong trào: 1929, 1930, 1939, 1940-1945 có 3.855 đồng chí, gồm đại bộ phận là đảng viên cộng sản, trong đó có những Ủy viên Trung ương, Xứ ủy, Huyện ủy và Chi ủy.

Tại nhà tù này, các đồng chí ta đã lợi dụng những ngày tháng ở tù để hội họp và học tập lý luận Mác - Lênin, một lần nữa khẳng định, chính sách khủng bố cực kỳ dã man của kẻ thù chẳng những không ngăn trở được bước tiến của cách mạng, trái lại, đã trở nên lửa thử vàng, rèn luyện con người cách mạng càng cứng rắn hơn, mà kết quả là cách mạng đã chiến thắng, đế quốc đã thua…

Qua các lần trùng tu, hiện nay, Nhà đày Buôn Ma Thuột thường xuyên mở cửa đón du khách trong nước và quốc tế đến tham quan. Các cụm trưng bày hình ảnh, hiện vật đã phần nào tái hiện lại một cách chân thực, sống động những năm tháng khốc liệt, hào hùng của những chiến sĩ cách mạng nơi đây.

 "Dân ta phải biết sử ta. Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam". Sinh thời, Bác Hồ đã từng nhắc nhở mọi người dân Việt Nam, muốn yêu nước trước hết phải hiểu truyền thống lịch sử nước nhà, từ đó, mới kế thừa và phát huy truyền thống cách mạng của cha anh. Có dịp đến tham quan di tích lịch sử Nhà đày Buôn Ma Thuột, chúng ta càng thấm sâu thêm truyền thống cách mạng, biết thêm những nhân vật, sự kiện lịch sử tiêu biểu ở ngay tại địa phương mình, nhân niềm tự hào, tiếp thêm ngọn lửa về tinh thần yêu nước, cách mạng.

Từ đó, xây dựng, vun đắp, bồi dưỡng thành tình cảm, niềm tin, lý tưởng sống; thôi thúc mỗi người chúng ta có những hành động cách mạng cụ thể, để góp phần xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam XHCN.

Trí Tín