Hình ảnh ngôi nhà Lang trăm tuổi sau vụ hỏa hoạn cuối năm 2013.

Cách đây gần chục năm trước, sự ra đời của Bảo tàng Không gian văn hóa Mường do họa sĩ Vũ Đức Hiếu sưu tầm và dốc toàn bộ vốn liếng để xây dựng đã trở thành địa chỉ thu hút sự quan tâm của nhiều người, bởi đây là bảo tàng tư nhân đầu tiên tái hiện lại toàn bộ không gian sống của đồng bào Mường, một dân tộc có bề dày truyền thống văn hóa trong đại gia đình các dân tộc Việt Nam.

Bảo tàng này nằm trên vạt đồi trong một thung lũng đá vôi nhỏ, hẹp có diện tích 5ha vốn là địa bàn sinh sống của người Mường cổ, cách Hà Nội 80km về phía Tây, cách trung tâm thành phố Hòa Bình 7km. Với hơn 3.000 hiện vật được trưng bày, có thể nói Bảo tàng Không gian văn hóa Mường không những là nơi để tham quan, giải trí, mà còn là nơi lưu giữ các giá trị văn hóa truyền thống quý giá về dân tộc Mường ở Hòa Bình nói riêng và Việt Nam nói chung.

Khách đến đây tham quan không chỉ được nhìn, ngắm, xem, mà còn thực sự hòa mình vào cuộc sống hằng ngày của người dân Mường như làm nương rẫy, giã gạo, dệt vải, quay sợi, thưởng thức các món ăn dân tộc, hòa  mình vào không khí âm nhạc lễ hội, các trò chơi dân gian của người Mường. Lấy không gian văn hóa Mường làm trung tâm nên cách bày trí trong bảo tàng rất đơn giản, gần gũi. Tất cả hiện vật dù nhỏ nhất (hàng rào, đường đi, sắp đặt đồ đạc, bàn thờ thổ công…) đều tái hiện lại những nét đặc trưng cơ bản của cộng đồng người Mường về đời sống xã hội, kinh tế, phong tục tập quán.

Ở khu trưng bày, họa sĩ Vũ Đức Hiếu và các cộng sự của mình giới thiệu cho du khách những hiện vật có giá trị như cồng, chiêng, lư, ninh, đồng; dụng cụ đánh bắt cá, công cụ dệt, dụng cụ săn bắn… Còn khu tái hiện, bố trí một quần thể xã hội Mường thu nhỏ với 4 khu nhà sàn tương ứng với 4 tầng lớp khác nhau: Nhà Lang (nhà của quan Lang - người có địa vị cao nhất trong xã hội Mường); nhà Ậu (nhà của những người giúp việc cho nhà Lang); nhà Noóc (nhà của tầng lớp bình dân trong xã hội Mường) và nhà Nóc Trọi (nhà của tầng lớp bần cùng nhất).

Trong đó, nhà Lang là ngôi nhà có giá trị nhất trong khu tái hiện, bởi ngôi nhà Lang là nơi cư ngụ của quan Lang - chức vị cao nhất trong cộng đồng người Mường; được truyền lại theo hình thức cha truyền con nối. Đây cũng là ngôi nhà Lang trăm tuổi nguyên bản, được họa sĩ Vũ Đức Hiếu mua lại của gia đình quan Lang - nhà cụ Hà Thị Lợi (huyện Tân Lạc) và phục dựng trong không gian khu bảo tàng từ năm 2007. Ngôi nhà Lang được thiết kế độc đáo với cột chôn sâu, có kết cấu gỗ không mộng, các xà ngang được đẽo hình lục giác và chỉ gác lên cột gốc giống như các khớp xương động vật. Đây là ngôi nhà dành cho tầng lớp có quyền lực cao nhất, nắm quyền thống trị toàn bản Mường.

Ngôi nhà Lang Mường trăm tuổi tại Bảo tàng Không gian văn hóa Mường trước khi xảy ra hỏa hoạn.

Tự hào về Bảo tàng Không gian văn hóa Mường bao nhiêu, thì nỗi đau của họa sĩ Vũ Đức Hiếu nhân lên bấy nhiêu, khi nhà Lang, ngôi nhà quan trọng nhất đối với dân tộc Mường, không chỉ về kiến trúc, mà còn về ý nghĩa của nó trong đời sống tâm linh, văn hóa và sinh hoạt hằng ngày của người Mường có tuổi thọ hơn 100 đã bị thiêu hủy trong một trận hỏa hoạn năm 2013.

Họa sĩ cho biết: "Ngôi nhà Lang cháy rụi khiến khoảng 200 cổ vật khác của văn hóa Mường được tôi tìm kiếm, sưu tầm gần 20 năm nay cũng thành tro bụi. Người ta có thể mô phỏng và phục dựng giống với hình dạng các cổ vật, nhưng giá trị văn hóa của chúng không thể so sánh được với những cổ vật nguyên gốc?".

Với ước mơ để ngôi nhà Lang Mường hồi sinh trở lại tại Bảo tàng Không gian văn hóa Mường, họa sĩ Vũ Đức Hiếu và các cộng sự của ông đã tổ chức hàng loạt các sự kiện cho chiến dịch gây Quỹ cộng đồng "Nhà Lang -  Giấc mơ hồi sinh". Mục đích của chiến dịch không chỉ đơn giản là kêu gọi tài trợ mà quan trọng hơn, họa sĩ Vũ Đức Hiếu và các cộng sự mong muốn công chúng hiểu đầy đủ về ngôi nhà Lang và ý nghĩa của nó đối với cộng đồng người Mường, nền văn hóa Mường và lý do nó cần được khôi phục lại với đúng nguyên bản của nó. Các sự kiện này, cùng với chuỗi hoạt động bán vé, bán đấu giá gây quỹ, tọa đàm, kêu gọi cộng đồng các mạng xã hội… đều nằm trong kế hoạch góp sức cùng bảo tàng do chính các nghệ sĩ xây dựng ý tưởng và thực hiện.

Hy vọng, với chiến dịch gây Quỹ cộng đồng "Nhà Lang - Giấc mơ hồi sinh" bắt đầu từ tháng 4 cho đến tháng 7-2015, ngôi nhà Lang sẽ sớm "hồi sinh" để công chúng yêu mến văn hóa Mường lại được chiêm ngưỡng di sản văn hóa độc đáo này.