Là một địa phương vốn sôi động về nghề biển ở khu vực miền Trung, song gần đây không khí đánh bắt ở xã Kỳ Hà bỗng nhiên chững lại. Cảnh lái buôn tấp nập đổ về các bến cá thu mua hải sản chỉ còn là dĩ vãng. Thay vào đó, hàng loạt tàu cá đang phải nằm bờ, nhiều hộ dân buộc phải bỏ nghề do làm ăn thua lỗ. Tâm sự với chúng tôi, ông Trần Huy (58 tuổi), thôn Bắc Hà chia sẻ: Bí nhất đối với ngư dân hiện nay là thiếu vốn sản xuất. Thời gian qua, ngân hàng thắt chặt tín dụng nên việc vay vốn vô cùng khó khăn. Số tiền được vay rất hạn chế, hơn nữa phải qua nhiều thủ tục khá phức tạp. Ngư dân “khát” vốn sản xuất, thậm chí phải vay lãi cao để duy trì hoạt động. Không vay được tiền, bà con chấp nhận vay “nóng” nhiên liệu của các chủ cửa hàng xăng dầu với giá cao hơn giá thị trường. Làm ăn không được “thuận buồm xuôi gió”, lãi mẹ đẻ lãi con khiến nhiều hộ dân rơi vào tình cảnh khốn đốn.

Biết đến nghề “ăn sóng nói gió” từ thời còn vỡ lòng, chưa bao giờ ông Huy thấy khó khăn như hiện nay. Ông cho biết, dầu diezen (chiếm trên 50% chi phí sản xuất) liên tục tăng giá và hiện vẫn ở mức cao. Giá dầu tăng đã kéo theo chi phí sản xuất tăng lên từ 30-40%, trong khi giá bán hải sản chỉ tăng nhỏ giọt từ 10-15%, lại thường xuyên bị chủ nậu ép giá nên thiếu ổn định. Theo tính toán của ông, mỗi chuyến đi biển phải chi khoảng 80 triệu đồng để mua nhiên liệu và các vật tư cần thiết. Số tiền thu được sau mỗi chuyến đi chí ít cũng phải được gấp đôi số tiền bỏ ra thì may ra mới có ăn. Tuy nhiên, không phải ai cũng làm được điều này bởi ngư trường đang ngày càng bị thu hẹp, trữ lượng hải sản phân tán, trong khi phương tiện đánh bắt đa số còn lạc hậu, các thiết bị hỗ trợ còn thiếu nên chất lượng đánh bắt rất thấp. “Tính ra thu nhập của cả chủ tàu lẫn người lao động sau mỗi chuyến đi biển chẳng được ăn thua. Nếu không biết tính toán hợp lý thì thậm chí còn bị lỗ nặng” – Ông Huy nhấn mạnh.

Sản xuất cầm chừng

Theo phản ánh của người dân, trên địa bàn hiện có khoảng 30% tàu thuyền trong tình trạng nằm bờ. Đáng chú ý, do làm ăn thua lỗ, vừa qua có 6 hộ dân phải bán tàu cá, chuyển sang nghề khác. Ông Trần Dụng (52 tuổi), thôn Bắc Hà cho biết, nghề biển đòi hỏi vốn đầu tư lớn lại gặp nhiều rủi ro về tính mạng và tài sản. Để đóng một con tàu đi khơi (công suất khoảng 60CV) cần khoảng 700 triệu đồng. Trước đây, đã có nhiều hộ dân trong xã gom vốn bằng cách mượn sổ đỏ của người thân trong dòng tộc để thế chấp ngân hàng. Nhưng trong bối cảnh hiện nay, việc huy động vốn không hề đơn giản bởi ai cũng gặp khó khăn. Rất ít hộ có điều kiện đóng mới phương tiện, người dân chủ yếu tập trung vào việc tu sửa phương tiện để duy trì hoạt động.

Đem câu chuyện của ngư dân trao đổi với ông Mai Xuân Toản, Phó Chủ tịch Hội đồng nhân dân xã, ông chia sẻ: Nghề biển là ngành kinh tế mũi nhọn của địa phương nhưng mấy năm trở lại đây, do biến động thất thường của thời tiết, giá cả thị trường và nguồn tài nguyên biển nên lợi nhuận thu được rất thấp. Chuyện ngư dân phải bù lỗ hay việc một số phương tiện không đủ khả năng ra khơi đang đặt ra không ít thách thức đối với địa phương. Ông Toản cho biết, nếu để tàu cá tiếp tục nằm bờ, ngư lưới cụ và phương tiện sẽ rất dễ bị hư hỏng, gây thiệt hại không nhỏ đối với đời sống của bà con. Bên cạnh đó, sẽ phát sinh nhiều vấn đề phức tạp về an sinh xã hội từ việc lao động thiếu việc làm. Những năm qua, Đảng, Nhà nước đã ban hành nhiều chính sách khuyến khích ngư dân sản xuất nhưng khi được hỏi, nhiều người dân cho rằng, nhiều chính sách bà con không thể tiếp cận được. Chẳng hạn như năm 2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định 48/2010/QĐ-TTg về một số chính sách khuyến khích, hỗ trợ khai thác, nuôi trồng hải sản và dịch vụ khai thác hải sản trên các vùng biển xa. Theo đó, ngư dân được hỗ trợ chi phí nhiên liệu, hỗ trợ 100% tiền mua máy bộ đàm tầm xa sóng HF có tích hợp định vị vệ tinh GPS, hỗ trợ bảo hiểm thân tàu và bảo hiểm tai nạn thuyền viên... Tuy nhiên, điều kiện để được hỗ trợ là tàu cá phải có công suất từ 90CV trở lên. Chưa kể đến nhiều tiêu chí gắt gao khác, rõ ràng rất ít đối tượng được thụ hưởng chính sách ưu đãi này. Đánh giá về triển vọng nghề biển của địa phương, ông Mai Xuân Toản khẳng định: “Nếu những khó khăn của người dân không được giải quyết kịp thời thì hoạt động sản xuất chỉ duy trì ở mức độ cầm chừng”.

Nguy cơ mai một

Theo tìm hiểu của chúng tôi, trên địa bàn Kỳ Hà đang tồn tại một thực trạng là lao động trẻ, vốn được xem là lực lượng sản xuất chủ lực đang thiếu hụt trầm trọng. Thống kê cho thấy, cả xã có tới 80% lao động trong độ tuổi từ 18-25 có xu hướng đi xuất khẩu lao động ở nước ngoài hoặc đi làm ăn ở nơi khác. Trong khi đó, số lao động bám biển làm ăn đang có xu hướng “già hóa”. Ông Mai Xuân Toản cho rằng, lao động nghề biển đang ngày một khan hiếm do điều kiện lao động nặng nhọc, nhiều rủi ro, trong khi thu nhập hạn chế, không ổn định...

Trên thực tế, không chỉ ở Kỳ Hà mà tại nhiều địa phương ven biển hiện nay, tình trạng thiếu lao động nghề biển diễn ra khá phổ biến. Nhiều nơi đã phải tuyển lao động từ đồng bằng, thậm chí là vùng cao đến làm việc. Bên cạnh đó, ngư dân nhìn chung vẫn sản xuất theo kiểu cha truyền con nối, lực lượng lao động đa số chưa được đào tạo nghề... nên năng suất lao động thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu. Cùng với những khó khăn về cơ sở vật chất, kỹ thuật, sự hạn chế về số lượng và chất lượng của nguồn nhân lực đã ảnh hưởng rất lớn đến việc khai thác, quản lý và bảo vệ nguồn lợi biển. Vì vậy, nếu không có những biện pháp thật sự dài hơi để giải quyết những vấn đề này thì nghề biển ở Kỳ Hà nói riêng và nhiều địa phương khác sẽ đứng trước nguy cơ mai một...