Đồng chí Tư Hổ - Nguyễn Văn Lệnh, nguyên Chỉ huy phó ANVT, kiêm Tham mưu trưởng, kiêm Chỉ huy phó B5 TSVT nội đô, thuộc Ban An ninh T4, khu Sài Gòn - Gia Định.

Ngay sau khi Hiệp định Giơ-ne-vơ được ký kết, các lực lượng vũ trang cách mạng nước ta nghiêm túc thực hiện việc chuyển quân tập kết ra miền Bắc. Song ngay sau đó, cách mạng miền Nam rơi vào thời kỳ đen tối khi Mỹ - Diệm tiến hành cuộc chiến tranh đơn phương đánh vào các cơ sở cách mạng. Tình thế bắt buộc Đảng phải chuyển hướng vào hoạt động bí mật, các cán bộ của Đảng phải liên tục di chuyển để tránh sự truy lùng gắt gao của kẻ thù. Các chiến sĩ quân đội, công an được bố trí ở lại vùng địch cùng những quần chúng trung kiên đã dần tập hợp xung quanh các cấp ủy, hình thành lực lượng bảo vệ Đảng, bảo vệ các đồng chí lãnh đạo như Võ Văn Kiệt, Võ Chí Công, Lê Đức Anh, Đồng Văn Cống, Hoàng Thế Tuyển... 

Năm 1957, Xứ ủy Nam bộ được thành lập. Một ban công tác vũ trang bảo vệ Đảng toàn miền được hình thành do các đồng chí Ba Bình, Hai Sô và Cao Đăng Chiếm phụ trách. Các đơn vị C40, C50, C60, C70, C80 được thống nhất về một mối chỉ đạo với chức trách, nhiệm vụ là bảo vệ cấp ủy, bảo vệ căn cứ, diệt ác, phá kìm và thực hành tác chiến nhỏ, hỗ trợ nhân dân miền Nam tiến hành Đồng khởi.

Diễn ra từ cuối 1959 và lên tới đỉnh cao vào năm 1960, được sự hậu thuẫn của các lực lượng vũ trang, nhân dân đứng lên làm chủ nhiều vùng nông thôn, nhiều vùng giải phóng được hình thành và mở rộng. Cuộc Đồng khởi cũng đã đánh dấu một bước phát triển quan trọng của những chiến sĩ An ninh vũ trang (ANVT) giải phóng.

Đầu năm 1961, Tổng thống Mỹ G.P.Ken-nơ-đi với "Chiến tranh đặc biệt" đã đưa hàng loạt cố vấn Mỹ vào chiến trường miền Nam. Chúng tham vọng nhanh chóng giành lại nông thôn, bình định các vùng giải phóng và tiêu diệt cách mạng. Chúng điên cuồng dồn dân, lập ấp chiến lược, uy hiếp tinh thần đấu tranh của các chiến sĩ cách mạng và đồng bào. Để bảo vệ thành quả cách mạng, các đơn vị ANVT liên tiếp được thành lập tại hầu khắp các tỉnh Trung Trung bộ, Nam Trung bộ và Nam bộ.
     

Từ 260 cán bộ đợt đầu cho đến ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, Bộ Công an đã chi viện cho miền Nam 8.038 cán bộ Công an và 3.000 cán bộ Công an vũ trang. Những cán bộ chi viện đã áp dụng những bài học được huấn luyện vào thực tiễn chiến trường miền Nam để cùng các lực lượng tại chỗ chiến đấu và chiến thắng vẻ vang trên hầu khắp các mặt trận.

Sau 6 tháng huấn luyện toàn diện, tháng 2-1962, 260 cán bộ, chiến sĩ Công an nhân dân vũ trang (CANDVT) tình nguyện đi B đầu tiên. Trước khi lên đường, Bộ trưởng Trần Quốc Hoàn căn dặn: "Cán bộ chi viện đều là những hạt giống an ninh mà cách mạng đang cần, vì thế, phải giữ gìn đoàn kết nội bộ thật tốt, học tập và giúp đỡ anh em an ninh miền Nam. Nâng cao tinh thần cảnh giác, giữ vững tổ chức, kỷ luật...". Đoàn cán bộ CANDVT chi viện đầu tiên được chia thành 3 mũi, hành quân dã chiến đi Thừa Thiên Huế, Khu 5 và Khu 9. Lần lượt những năm sau đó, không năm nào lực lượng Công an và CANDVT không tổ chức chi viện chiến trường miền Nam.

Đặc biệt, năm 1967, trong cuộc phản công chiến lược mùa khô lần thứ 2 của 45.000 quân Mỹ đánh vào vùng căn cứ Bắc Tây Ninh, các Tiểu đoàn bảo vệ Trung ương Cục miền Nam đã thể hiện tinh thần chiến đấu dũng cảm, bền bỉ bảo vệ an toàn các cơ quan lãnh đạo và mặt trận.

Địch huy động 300 trực thăng, 160 máy bay chiến đấu, 259 khẩu pháo cùng 1.200 xe tăng yểm trợ cho 11 lữ đoàn càn quét khu vực căn cứ Trung ương Cục gần hai tháng. 2 Tiểu đoàn ANVT đã tổ chức một cuộc "đại di chuyển" đưa các đồng chí lãnh đạo Trung ương Cục ra khỏi vùng chiến sự an toàn, đồng thời nhanh chóng triển khai đào hầm hào, công sự... để phản kích hỏa lực địch. Trong cuộc chiến đấu 53 ngày đêm ấy, quân dân Tây Ninh đã tiêu diệt hàng nghìn lính Mỹ, phá hủy phần lớn cơ giới và máy bay của chúng.

Trong tâm thức của Đại tá Nguyễn Văn Chức, nguyên Cục trưởng Cục Trinh sát BĐBP, những tháng ngày cùng với đồng đội xây dựng lực lượng ANVT Khu 5, diệt ác, phá kìm, phá các ấp chiến lược của giặc Mỹ vẫn còn nguyên vẹn. Ông cùng bao chiến sĩ ANVT khác đã đặt chân khắp các vùng đất khói lửa như Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Tây Nguyên..., tâm huyết làm sao gây dựng được lực lượng ANVT tại chỗ đủ sức mạnh để chiến thắng giặc Mỹ. Những chiến sĩ ANVT tỉnh Kon Tum phối hợp với các lực lượng tổ chức bảo vệ và phát động quần chúng nổi dậy diệt ác, phá kìm, giải phóng và giành quyền làm chủ một vùng Bắc Tây Nguyên.

Chiến sĩ ANVT, Ban An ninh Trung ương Cục miền Nam, tháo bom lép của địch lấy thuốc nổ chế tạo vũ khí đánh địch. Ảnh: TL

Sẽ là thiếu sót nếu không nhắc đến chiến trường Bình Trị Thiên năm ấy. Khi quân Mỹ kéo ra phòng tuyến đường 9, chiều hướng chiến tranh diễn ra ngày càng ác liệt. 5 phân đội trinh sát vũ trang (TSVT) Vĩnh Linh hoạt động ở bờ Nam sông Bến Hải đã chuyển sang phương hướng hoạt động mới theo chỉ thị của Bộ Tư lệnh ngày 18-5-1965 là: "Khẩn trương cùng với địa phương xây dựng cơ sở, lực lượng, củng cố vùng giải phóng. Đẩy mạnh phong trào chính trị và vũ trang của quần chúng để ngăn chặn, đập tan mọi âm mưu sắp tới của địch".

Các Đội trinh sát chính trị, TSVT, đặc công của CANDVT lần lượt luồn sâu vào lòng địch, hoạt động tại các hướng Bắc Quảng Trị và Thừa Thiên. Điển hình là nhóm trinh sát do đồng chí Trương Xà chỉ huy - người sau này được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân - đã tổ chức rất thành công việc phát triển cơ sở bí mật ở bờ Nam sông Bến Hải và trực tiếp đảm nhiệm công tác thông tin liên lạc giữa hai miền Nam - Bắc. Các Đội TSVT Bình Trị Thiên đã áp dụng hình thức chiến đấu phân đội nhỏ, phân tán chiến đấu trên diện rộng và tác chiến độc lập để phối hợp chặt chẽ với bộ đội địa phương tập kích vào nhiều khu căn cứ quân sự của địch, tiêu diệt nhiều tên ác ôn, có nợ máu với cách mạng.

Trên mặt trận Quảng Nam - Đà Nẵng, các chiến sĩ ANVT đã có nhiều trận đụng độ nảy lửa với địch để hỗ trợ cho quần chúng nổi dậy. Công tác diệt ác, phá kìm, làm tan rã hàng ngũ địch được đẩy mạnh. Các đơn vị ANVT trên địa bàn đã bảo vệ an toàn cho các đồng chí lãnh đạo Đảng như đồng chí Võ Chí Công - lúc đó đang là Bí thư Khu ủy; các lãnh đạo Tỉnh ủy Quảng Đà cùng các phong trào cách mạng địa phương. Các anh đã thể hiện tinh thần chiến đấu dũng cảm, lòng trung thành tuyệt đối với lí tưởng cộng sản và sự tận tụy bảo vệ nhân dân trong bất cứ tình huống gian nan, nguy hiểm nào.

Một trong những biểu tượng của tinh thần quả cảm, ý chí chiến đấu kiên cường của những chiến sĩ CANDVT chính là lực lượng TSVT Sài Gòn - Gia Định. Năm 1968, Bộ Chính trị đã cử đồng chí Nguyễn Quang Việt, Thứ trưởng Bộ Công an, Chính ủy CANDVT vào Trung ương Cục để chỉ đạo và thành lập một lực lượng nòng cốt trực tiếp chiến đấu tại nội đô. Khác với ANVT làm nhiệm vụ bảo vệ căn cứ, bảo vệ các đồng chí lãnh đạo và hỗ trợ nhân dân chống càn quét, TSVT có nhiệm vụ làm mũi nhọn thọc sâu vào hang ổ, sào huyệt của địch ở nội đô, tiến hành tuần tra, thu thập tình báo phục vụ tác chiến và tiêu diệt các tên đầu sỏ, ác ôn.

Từ những sĩ quan được Chính ủy đích thân lựa chọn và huấn luyện ngày đầu, những năm sau đó, đội ngũ các chiến sĩ TSVT Sài Gòn - Gia Định đã nhanh chóng lớn mạnh. Hầu hết các chiến sĩ đều sống và chiến đấu trong vùng địch kiểm soát, tự tạo cho mình một vỏ bọc hợp pháp để có thể di chuyển cơ động trong thành phố, tiếp cận mục tiêu. Các chiến sĩ TSVT đã tổ chức tiêu diệt tên Việt gian Trần Văn Văn, một nhân vật cốt cán trong đảng Phục Hưng do Trần Văn Hương thành lập, đồng thời cơ động đánh phá nhiều khách sạn, nhà hàng, công xưởng của ngụy quyền Sài Gòn trong nội đô.

Trong chiến dịch Mậu Thân năm 1968, TSVT Sài Gòn - Gia Định cùng lực lượng An ninh các tỉnh miền Nam Việt Nam đã phối hợp với bộ đội, nhân dân đồng loạt tiến công vào các thành phố, thị xã, tiêu diệt bộ máy ngụy quyền và cảnh sát ngụy...  Sau chiến dịch Mậu Thân, TSVT Sài Gòn - Gia Định tiếp tục lập công với nhiều trận đánh vang dội, làm nức lòng nhân dân miền Nam.

Những đóng góp to lớn của chiến sĩ ANVT miền Nam luôn được Đảng, Nhà nước và nhân dân ghi nhận, với 20 danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho các tập thể và cá nhân như ANVT T4, ANVT Gia Lai... cùng các anh hùng Trương Xà, Nguyễn Kim Vang, Nguyễn Thị Hiền... Những chiến công thầm lặng ấy có ý nghĩa to lớn, góp phần làm lung lay ý đồ xâm lược của đế quốc Mỹ, buộc chúng phải xuống thang chiến tranh và ngồi vào bàn đàm phán với ta tại Hội nghị Pa-ri.