Kỳ 1: Người lao động tự chuốc lấy rủi ro

Ra đi vì những “giấc mơ”

Theo thống kê của Phòng lao động - Thương binh và Xã hội huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa, kể từ đầu năm 2012 đến nay, số lao động vượt biên trái phép sang Trung Quốc làm thuê đã tăng lên đáng kể. Xuất phát từ thực trạng những năm gần đây, nghề cá cho thu nhập không ổn định, lao động dư thừa và không có nghề phụ nên người dân gặp nhiều khó khăn trong cuộc sống. Trước những hứa hẹn về một thị trường lao động đầy tiềm năng, cho thu nhập cao mà những người môi giới rót vào tai, gần 600 người dân của huyện này đã quyết tâm bỏ ra một khoản chi phí ban đầu từ 3 đến 5 triệu đồng/người để có thể nhận được một công việc làm thuê phù hợp tại Trung Quốc. Khảo sát của BĐBP Thanh Hóa cho thấy, lao động làm việc trên bờ được trả với mức lương 4-6 triệu đồng/tháng; lao động đánh bắt cá có mức thu nhập 8-10 triệu đồng/tháng. Có lẽ bởi mức lương khá cao này nên số lao động làm nghề đánh cá “chui” của toàn tỉnh đã lên đến 1.560 người.

Xuất cảnh trái phép đi lao động tại Trung Quốc, anh Vừ Mí Sử (bên phải), ở bản Shín Ngài, xã Sủng Là, huyện Đồng Văn, Hà Giang đã bị chủ lao động lừa mất tiền lương.

Cũng giống như những ngư dân Thanh Hóa, ngư dân thuộc các huyện ven biển như Cẩm Xuyên, Kỳ Anh (Hà Tĩnh) cũng tìm đường xuất cảnh trái phép để làm thuê cho các chủ tàu cá Trung Quốc. Mức lương mà chủ tàu Trung quốc hứa trả cho một lao động lành nghề quy đổi sang tiền Việt ước tính được gần 15 triệu đồng mỗi tháng. Anh Trần Thanh Bình, một ngư dân ở Cẩm Xuyên thật thà bày tỏ rằng, họ vốn là dân đánh cá. Giờ đây, ngư trường không ổn định, đầu tư cho tàu thuyền, ngư lưới cụ lại cao nên đi đánh cá thuê cho người nước ngoài là cách lựa chọn khôn ngoan. Vừa có thu nhập cao mà vừa không phải đầu tư vốn và chấp nhận rủi ro khi tàu gặp sự cố... Bên cạnh đó, những ngư dân này còn có mục đích học hỏi kinh nghiệm đánh bắt cá tiên tiến của bạn như kéo lưới đôi, lưới rê hỗn hợp. 

Đối với các tỉnh có đường biên giới giáp với Trung Quốc như Lào Cai, Lai Châu, Hà Giang, Lạng Sơn thì tình trạng người dân vượt biên trái phép đi làm thuê còn phổ biến hơn với thời gian làm việc đa dạng, bao gồm sang làm việc hằng ngày, định kỳ, theo thời vụ và dài hạn. Người lao động chủ yếu là đồng bào dân tộc thiểu số. Thu nhập bình quân của họ dao động từ 200 đến 300 nghìn đồng/ngày. Cá biệt, có những công việc được trả tới 500 nghìn đồng/ngày. Hồ sơ điều tra cơ bản của Phòng Trinh sát, BĐBP Hà Giang ghi nhận, chỉ riêng trong năm 2012, tổng số lao động sang nước bạn làm thuê là 11.898 lượt người. Trong đó, có đến 94% là vượt biên qua đường mòn, lối tắt biên giới, không đăng ký xuất nhập cảnh theo quy định. Công việc mà những người lao động nơi đây nhận làm chủ yếu là lao động phổ thông như vận chuyển hàng hóa, làm thuê tại các trang trại, khai thác mỏ, xây dựng...

Trào lưu này hiện cũng đang lan dần đến các tỉnh nội địa với những lao động trong độ tuổi từ 20 đến 30. Công an tỉnh Phú Thọ cho biết, tỉnh này cũng có khoảng 1.054 công dân xuất cảnh trái phép sang Trung Quốc lao động, tập trung ở các huyện có điều kiện kinh tế khó khăn như Yên Lập, Tân Sơn, Cẩm Khê, Hạ Hòa, Tam Nông, Thanh Sơn... Những người này hi vọng rằng, sau vài năm lao động tại Trung Quốc, họ sẽ dành dụm được một khoản tiền kha khá để có thể về quê xây nhà, lập trang trại hoặc kinh doanh, buôn bán nhỏ...

Tự gieo mình vào nguy hiểm

Đối với các tỉnh nội địa, người lao động xuất cảnh qua biên giới chủ yếu thông qua con đường visa du lịch hoặc vượt biên trái phép qua đường mòn, lối tắt. Người lao động ở các tỉnh giáp biên cũng lựa chọn cách đi này, mặc dù giấy thông hành vẫn được cấp miễn phí cho bà con. Các chế độ của người lao động như tiền lương, bảo hiểm, nơi ăn nghỉ... là do chủ và người làm thuê tự thỏa thuận. Do thiếu hiểu biết nên họ đang tự đánh cược tính mạng của mình vì miếng cơm manh áo và đẩy các ngành chức năng vào “thế khó” trong quản lý nhân sự cũng như quản lý hoạt động xuất nhập cảnh.

Gần 40 người dân của xã Bản Lang, huyện Phong Thổ (Lai Châu) vẫn chưa hết xót xa khi nghe lời rủ rê đường mật của bọn “cò mồi” mà kéo nhau đi làm thuê cho một chủ trang trại tại vùng sâu của huyện Kim Bình, tỉnh Vân Nam, Trung Quốc. Ông Lò Văn Minh, một thành viên trong đoàn người lao động kể lại rằng, họ đã bị người môi giới lừa vượt biên trái phép qua biên giới. Sau 2 tháng làm việc vất vả, điều kiện ăn ở tồi tệ, kém vệ sinh... họ đòi tiền công để về nước thì được chủ đất trả lời là chưa đến thu hoạch nên chưa có tiền và bắt phải làm thêm cho đủ 3 tháng mới trả lương. Gần đến ngày trả lương như lời hẹn thì tất cả những người làm thuê tại trang trại này bị Công an Trung Quốc đến kiểm tra và bắt giam, rồi bị đẩy trả về nước mà không lấy được một đồng tiền công nào. 

Không chỉ bị lợi dụng, chiếm đoạt tiền lương và sức lao động, nguy cơ bị xâm hại về tính mạng của những lao động này cũng rất cao. Năm 2012, đã có 3 ngư dân Thanh Hóa bị tử nạn trên biển và không tìm thấy xác. Những nạn nhân này cùng với vợ của mình sang làm thuê cho chủ tàu Trung Quốc từ đầu năm 2011. Chồng chết, những góa phụ còn lại đành ngậm ngùi trở về cố hương với số tiền ít ỏi mà chủ tàu “bố thí” cho cái chết của chồng họ.

Người đi thấp thỏm trước sự “hên sui” của vận mệnh đã đành, người ở nhà ngóng đợi những đồng tiền từ nước ngoài gửi về cũng không hề thanh thản. Các gia đình ở xã Nam Cường, huyện Chợ Đồn, tỉnh Bắc Cạn cũng đang đối mặt với nhiều rủi ro khi người thân đang “dặm trường” nơi xứ lạ. Xã có khoảng 100 “lao động chui” tại nước bạn, nhưng miền đất được họ kỳ vọng là sẽ đổi đời, nhưng giờ đây để lại cho họ và gia đình những hệ lụy khôn lường cả về gánh nặng kinh tế lẫn tinh thần. Các cuộc điện thoại về gia đình từ bên kia biên giới đều kể rằng, họ bị các công ty, xí nghiệp bên kia bắt làm việc từ 12 đến 14 giờ/ngày, thời gian làm việc thường là từ 2-4 tháng và khi về không được trả lương. Một số khác còn bị bắt giữ, sau đó điện về cho gia đình yêu cầu mang tiền sang chuộc thì mới được thả người. Anh Hà Sĩ Thịnh, một người may mắn được thả về sau khi gia đình bỏ 20 triệu đồng chuộc về buồn bã nói rằng. Lúc anh bị bắt, có người đã gọi điện cho gia đình anh dọa rằng, nếu không chuộc người thì sẽ bị mổ ra lấy nội tạng hoặc sẽ bị đưa đi lao động dưới hầm mỏ... Nhiều gia đình không có tiền chuộc người thân, đành phải nhắm mắt cầu trời.

Công an huyện Hoàng Su Phì và Đồn BP Thàng Tín, Hà Giang khám nghiệm hiện trường vụ bỏ xác người bị tai nạn lao động tại mốc 227.

Thượng tá Hoàng Anh Đức, Trưởng phòng Trinh sát, BĐBP Hà Giang nhận định, hiện tượng một số lao động tại Hà Giang bị lừa gạt đưa sang Trung Quốc làm những công việc không theo thỏa thuận là rất cao. Đã xuất hiện dấu hiệu kẻ xấu lợi dụng việc đi lao động để mua bán người, trộm cắp tài sản, trấn cướp trên biên giới. Cá biệt, đã xảy ra một vài vụ người lao động bị thương hoặc bị chết do tai nạn lao động không được đền bù, thậm chí, chủ lao động cho xác nạn nhân vào bao tải rồi vứt qua các lối mòn biên giới...

Những người đi lao động theo hình thức xuất cảnh trái phép sau khi trở về đều khẳng định rằng, kiếm tiền ở xứ người là điều không hề dễ dàng. Cũng có nhiều trường hợp có được công việc và thu nhập như mong muốn, song đó chỉ là con số rất ít. Phần lớn trong số họ thường lâm vào tình cảnh “đâm lao phải theo lao”, chấp nhận làm việc trong môi trường nặng nhọc, khắc nghiệt và độc hại, dưới sự quản lí hà khắc, lạnh lùng của chủ lao động. Hơn ai hết, chính người lao động phải học cách tự bảo vệ mình, nâng cao hiểu biết pháp luật và thực sự cẩn trọng trước khi quyết định bôn ba xứ người kiếm sống.

Kỳ 2: Giúp người dân thay đổi nhận thức