Nhà thơ Pờ Sảo Mìn. Ảnh: Thanh Thuận

Thi sĩ chăn ngựa của người Pa Dí

Vượt đèo Pha Long với những vòng cua tay áo và núi đá dựng sừng sững trước mặt, có khi đi cả quãng đường dài chả gặp ai, cứ thế một mình đi, cuối cùng tôi cũng đặt chân tới thị trấn Mường Khương, nơi nhà thơ Pờ Sảo Mìn sinh sống.

Nhà thơ Pờ Sảo Mìn năm nay bước vào tuổi 70. Ông từng đi học cơ khí ở Tiệp Khắc 7 năm, nhưng về nước chọn thơ ca làm nghiệp và nghiệp thơ dính chặt vào đời ông suốt 40 năm nay. Ông đã ra mắt độc giả hàng chục tập thơ, từng đoạt 4 giải thưởng văn học với 4 tập thơ "Biển Chàm trên núi", "Lời của dân tộc tôi", "Cây hai ngàn lá và bài ca hoang dã", "Người con trai Pa Dí". Đặc biệt, bài thơ "Cây hai ngàn lá" ra đời cách đây gần nửa thế kỷ, là bài thơ đã làm cho đại gia đình các dân tộc Việt Nam biết đến dân tộc của ông nhiều hơn.

Khi chúng tôi đến, ông đang đi cuốc đất ở mảnh ruộng cách nhà không xa. Chúng tôi gọi to để ông nghe thấy. Thấy có khách, ông lật đật vác cuốc về. Dáng người ông hom hem, nước da đen nhánh, chân trần còn lấm đất. Ông Mìn vuốt mồ hôi chảy dòng dòng trên áo, bắt tay hỏi han thắm thiết. Rồi ông kéo vào nhà, rót rượu mời uống thay trà.

Nhà thơ Pờ Sảo Mìn sinh lúc nửa đêm ngày 1-1-1946, tại thôn Na Khui, xã Mường Khương, dưới chân rừng cấm Cốc Chứ. Ông là người dân tộc Pa Dí, một trong những dân tộc thuộc ngữ hệ Tày-Thái trên rẻo cao Mường Khương hùng vĩ. Thi sĩ Pờ Sảo Mìn có những vần thơ mà người dân tộc Pa Dí và nhiều người của các dân tộc khác đã thuộc lòng: "Dân tôi chỉ có hai ngàn người/ Như cái cây hai ngàn chiếc lá… Dân tôi chỉ có hai ngàn người/ Một cây đứng trong muôn ngàn cây đứng…".

Ông làm bài thơ này vào quãng những năm 70 của thế kỷ trước. Lúc đó người Pa Dí khoảng 2.000 người. Đến nay, sau khoảng 50 năm, người Pa Dí ở Mường Khương ước tính khoảng 3.000 người. Dù thời cuộc có nhiều biến chuyển, nhưng từ bấy đến nay, nhà thơ Pờ Sảo Mìn vẫn chỉ coi mình là một trong vài nghìn chiếc lá ấy để gắn bó cả cuộc đời với đất và người Mường Khương.

Nhà thơ Hà Văn Thể từng nhận xét, "cả đời Pờ Sảo Mìn bám rễ với quê hương, làm thơ về quê hương là để thổi vào đó tình yêu, khát vọng của dân tộc Pa Dí, mong muốn vươn lên làm chủ một đời sống văn hóa mới".

Quả đúng như vậy, thi sĩ Pờ Sảo Mìn là người đã tôn vinh tộc người Pà Dí trên non cao Mường Khương bằng những vần thơ gần gũi, dễ nhớ, dễ thuộc. Vì thế, không chỉ người Pa Dí mà người Kinh cũng thuộc thơ ông, thơ ông còn được xuất bản cả ở nước ngoài. Thơ ông như tiếng hót của một loài chim rừng hoang dã, vang lên từ sâu thẳm tâm hồn: "Dáng trai trần trong mặt trời nắng cháy/ Ép đá xanh thành rượu uống hằng ngày/ Con gái đẹp trong giá buốt đông sang/ Tước vỏ cây thêu áo đẹp năm tháng"…

Nhiều người có thể chưa biết, nhà thơ Pờ Sảo Mìn xuất thân từ một người chăn ngựa. Cái nghiệp đó có lẽ nó đã vận vào ông từ thời thơ ấu? Bởi theo tiếng Pa Dí, Pờ Sảo Mìn có nghĩa là Bạch Thiếu Minh, ngoài ra, cha mẹ còn gọi ông với những cái tên khác: Pờ Seo Cáo, nghĩa là Bạch Tiểu Cao; Pờ Seo Mả, nghĩa là Bạch Tiểu Mã. Ông Mìn nhớ lại, khi mới 12 tuổi (1958), ông được chọn làm người "giám mã" - trông ngựa cho UBND huyện Mường Khương.

Bên cạnh công việc ấy, chàng "Bạch Tiểu Mã" còn được giao nhiệm vụ làm liên lạc đưa thư từ, công văn tới các thôn bản. Sau đó, ông được cho đi học trường Viết văn Nguyễn Du khóa 2 và để lại những vần thơ gần gũi, giàu liên tưởng, ông viết cho chính mình: "Tôi chỉ là con gà rừng/ Trên triền núi cao hoang vu/ Uống sương mù và ăn sỏi đá/ Và tiếng gáy chẳng còn ai xa lạ - Te...te...te...".

"Cao thủ khèn quyền" ở Bắc Hà

Đến Bắc Hà (Lào Cai), nhiều người mải mê đi chơi chợ, uống rượu ngô Bản Phố thơm nồng mà ít ai biết cách khu chợ trung tâm thị trấn vài ba cây số còn có một người đàn ông người dân tộc Mông nổi tiếng, nhà ông là điểm đến của nhiều đoàn khách du lịch nước ngoài. Họ trìu mến gọi ông là "nghệ nhân Lý Seo Hồ", cao thủ "khèn quyền" của người Mông ở xứ cao nguyên này.

Ông Lý Seo Hồ.

Ông Lý Seo Hồ năm nay ngoài 70 tuổi, nhưng khi gặp, vẻ nhanh nhẹn và nụ cười tươi khiến ông như trẻ hơn cái tuổi của mình. Thấy chúng tôi đến, ông Lý Seo Hồ lấy bình rượu ngô ra rót mời khách. Uống chén rượu xong, ông Lý Seo Hồ bắt đầu nói về khèn Mông, ông bảo: Khèn là một nhạc cụ độc đáo, gắn bó với đời sống của người Mông không biết từ bao giờ. Ống khèn Mông thường được làm từ cây trúc vàng và thân làm từ gỗ pơ mu.

Người Mông hay dùng khèn để múa trên những bãi cỏ hay bãi đất bằng phẳng vào những ngày lễ, Tết, ngày hội hay ngày vui của gia đình, dòng họ với những vũ điệu uyển chuyển, tinh tế. Động tác múa khèn của người Mông rất phong phú và đa dạng như: Múa nhảy đan chân, quay tại chỗ, vờn khèn, lăn và hàng loạt các động tác khó diễn ra trong mỗi điệu múa. Khi người Mông múa, tiếng khèn vẫn được vang lên với những âm điệu phù hợp với điệu múa.

Điều khiến nhiều du khách nước ngoài trầm trồ thán phục và gọi Lý Seo Hồ là "nghệ sĩ", bởi ngoài sự am hiểu về cây khèn Mông, có thể giảng giải cặn kẽ về cây khèn, ông còn vừa thổi vừa biểu diễn múa khèn, điều mà rất ít người làm được. Ông cho biết, từ năm 13, 14 tuổi, ông đã học, luyện múa khèn của một bậc cao thủ trên đất Si Ma Cai.

Men rượu ngà ngà, ông Lý Seo Hồ với tay lấy chiếc khèn treo trên đốc nhà, bắt đầu thổi, tiếng khèn du dương mê hoặc. Rồi ông múa. Những bước chân trần như đan, như dệt trên nền ngôi nhà đất. Bất ngờ, ông vừa thổi khèn vừa tiến ra sân. Khoảng sân rộng phía trước thoáng chốc đã thành sân khấu biểu diễn của "nghệ nhân Lý Seo Hồ".

Các vũ điệu như đan chân, nhảy tiến, nhảy lùi, nhào lộn, vặn người được ông kết hợp nhuần nhuyễn với tiếng khèn vang lên. "Khèn quyền thiên về biểu diễn, vì thế yêu cầu võ sĩ vừa thổi khèn mua vui cho mọi người lại vừa triển khai các thế võ làm sao cho đẹp mắt. Người biểu diễn phải thể hiện được võ công cao cường thông qua các đường quyền uyển chuyển, mềm mại nhưng tinh tế", ông Lý Seo Hồ nói.

Để gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa cho bà con, ông Lý Seo Hồ còn là người dạy múa khèn, thổi khèn và cách sử dụng một số nhạc cụ khác như thổi sáo, múa sinh tiền... cho những người yêu thích nhạc cụ của dân tộc Mông. Ở Bắc Hà, ông Lý Seo Hồ nổi tiếng là người nắm giữ nhiều bí quyết về các loại nhạc cụ của dân tộc Mông, đặc biệt là cây khèn Mông. Ông cũng là người thuộc tới hơn 300 bài hát dân ca cổ dân tộc Mông với rất nhiều điệu múa, tiếng khèn, đánh võ tay... Với vốn liếng ấy, ông Lý Seo Hồ được coi là nghệ nhân tiêu biểu cho những ai muốn tìm hiểu về bản sắc người Mông ở Lào Cai.