“Chiến sĩ trẻ trên đảo Đá Lát". Ảnh: Nguyễn Viết Thái (chụp tháng 5-1988)

Tháng 3-1988, vùng biển Trường Sa nóng bỏng sau sự kiện Trung Quốc thảm sát 64 cán bộ, chiến sĩ QĐND Việt Nam tại đảo Gạc Ma, bắn cháy tàu Hải quân 505, 604, 605, bắt 9 chiến sĩ của ta. Vào thời điểm này, Trung Quốc thường xuyên đưa tàu chiến khiêu khích, chặn tuyến đường ra đảo của tàu Hải quân ta.

Đường ra đảo hết sức khó khăn, nhưng một chuyến đi lịch sử vẫn diễn ra. Ngày 4-5-1988, hai con tàu 961 và 861 thuộc Lữ đoàn 125 rời Quân cảng Cam Ranh hướng ra Trường Sa. Có mặt trên tàu tuần tra 861 là Đại tướng Lê Đức Anh, lúc đó là Bộ trưởng Bộ Quốc phòng cùng nhiều lãnh đạo của Quân chủng Hải quân. Nhà báo Nguyễn Viết Thái đi trên tàu 961 cùng nghệ sĩ Phạm Đình Quát ở Quốc doanh Nhiếp ảnh Phú Khánh, cố nhạc sĩ Xuân An ở Sở Văn hóa Thông tin, ca sĩ Thanh Thanh và ca sĩ Anh Đào…

Được ra đảo Trường Sa tác nghiệp vào thời điểm đó là một niềm tự hào, thể hiện trách nhiệm của người làm báo, vì cả nước đang hướng về Trường Sa thân yêu. Đi đâu cũng nghe đài phát đi bài hát nghe mà cảm thấy nhói lòng và rơi nước mắt: "Không xa đâu Trường Sa ơi/Vẫn gần bên em vì Trường Sa luôn bên anh…!".

Nhà báo Nguyễn Viết Thái kể lại, cuộc hải trình ra Trường Sa năm 1988 đầy gian nan và nguy hiểm trước họng súng của tàu chiến Trung Quốc. Ví dụ như hồi 13 giờ, ngày 15-5-1988, tại tọa độ 112 độ 52 phút kinh Đông - 8 độ 46 phút vĩ Bắc, phía Nam đá Châu Viên thuộc quần đảo Trường Sa, 2 tàu chiến Trung Quốc, trong đó có tàu tên lửa đã khiêu khích cắt mũi, quần đảo dọa nạt và bám theo tàu Hải quân Việt Nam.

Trên biển lúc đó rất căng thẳng, nhưng khi vừa đặt chân lên đảo Đá Lát, nhà báo Nguyễn Viết Thái và đồng nghiệp quá bất ngờ, bởi nhìn thấy nét mặt vô tư và nụ cười hồn nhiên của những người lính trẻ. Nhà báo Nguyễn Viết Thái không để lỡ cơ hội liền giơ máy lên và… bấm máy trong niềm xúc động. Anh đặt tựa đề cho tấm ảnh đầu tiên chụp trên đảo là "Chiến sĩ trẻ trên đảo Đá Lát".

Trong tấm ảnh này hiện ra 6 gương mặt chiến sĩ trẻ miệng tươi cười, ánh mắt trong trẻo. Tấm ảnh đó cứ ám ảnh người xem, vì nhìn ảnh, mọi người vẫn nghe thoảng tiếng cười hòa vào âm thanh của sóng biển rì rầm. Tiếng cười lạc quan, dù đồng đội của các anh vừa ngã xuống dưới làn nước xanh trong với lá cờ trên tay.

Tại đảo Trường Sa Lớn, nhà báo Nguyễn Viết Thái chụp ảnh toàn thể cán bộ, chiến sĩ tập trung đào hầm hào, công sự dưới cái nắng cháy để sẵn sàng chiến đấu. Khoảnh khắc các chiến sĩ ăn cơm ngay trên mâm pháo dưới cái nắng như đổ lửa cũng được nhà báo Nguyễn Viết Thái ghi lại.

Khi đến đảo Phan Vinh, mọi người lặng đi vì chứng kiến cuộc sống, sinh hoạt của cán bộ, chiến sĩ trong ngôi nhà sàn chông chênh trên hòn đảo nhỏ nhoi. Ngôi nhà trông khá yếu ớt trước cuồng phong của biển. Bên cạnh đó là ngôi nhà thuộc nhà sàn thế hệ thứ 2 được xây dựng bằng đá vững chãi như lô cốt. Kho lương thực và nước ngọt được chứa trong một chiếc xà lan thả trôi trên mặt nước và được cố định bằng dây neo.

Khi đoàn công tác lên thăm đảo, các chiến sĩ viết vội những lá thư gởi vào đất liền thăm gia đình, người thân. Trong thư, phần tái bút dài hơn cả phần nội dung. Vì trước đó, viết thư xong rồi, chờ mãi chưa thấy tàu đất liền ra, vậy là các chiến sĩ tiếp tục viết thêm lời nhắn gởi. Lá thư như một trang nhật ký tràn đầy nỗi nhớ thương kể lại nhiệm vụ vinh quang trên đảo.

Trong chùm ảnh của nhà báo Nguyễn Viết Thái, tấm ảnh được nhiều tờ báo sử dụng lại nhất, đó là hình Đại tướng Lê Đức Anh tại lễ kỷ niệm 33 năm Ngày thành lập Hải quân nhân dân Việt Nam ở đảo Trường Sa Lớn. Đó là thời điểm Đại tướng dõng dạc đọc lời thề: "… Quyết tâm bảo vệ bằng được Tổ quốc thân yêu, bảo vệ bằng được quần đảo Trường Sa - một phần lãnh thổ và lãnh hải thiêng liêng của Tổ quốc thân yêu!".

Điểm lại chuyện làm nghề, nhà báo Nguyễn Viết Thái cũng chia sẻ nhiều tâm tư. Đó là có tờ báo sử dụng ảnh của anh, nhưng không ghi tên tác giả, không tôn trọng bản quyền. Khi anh nhắn tin thì tờ báo này cũng chỉ làm cho chiếu lệ và không chịu đính chính đưa tên tác giả. Vậy nhưng, sau khi kể chuyện buồn nho nhỏ xong, anh lại kể chuyện vui và chia sẻ ý định lớn thể hiện sự cống hiến cho xã hội: "Mình đã quyết định tặng lại bộ ảnh Trường Sa năm 1988 cho Quân chủng Hải quân để phục vụ công tác tuyên truyền về chủ quyền biển, đảo cho các thế hệ mai sau".

Nhà báo Nguyễn Viết Thái, quê ở Hà Nội, nhập ngũ tháng 2-1971, công tác tại Tiểu đoàn 2, đơn vị 9378, thuộc Tổng cục Kỹ thuật, đóng tại Hà Bắc. Năm 1975, anh có mặt trong đoàn quân Nam tiến, tham gia trong chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sử và vào tiếp quản thị xã Buôn Ma Thuột. Thời gian sau, anh về nhận công tác tại Quân cảng Cam Ranh. Cơ duyên nghề báo đến với anh trong một lần mượn máy ảnh của người quen đi "chụp chơi" và cảm thấy ham thích. Sau này, anh mua một chiếc máy ảnh Pentack để "chụp thật" và chiếc máy này đã theo anh khi chuyển ngành sang làm nghề phóng viên, ra Trường Sa.