Biên phòng - Tỉnh Phú Thọ đã chính thức trình hồ sơ báo cáo UNESCO xem xét quyết định đưa hát Xoan ra khỏi danh mục Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp. Đây là trường hợp di sản đầu tiên trên thế giới có hồ sơ báo cáo trình UNESCO đưa ra khỏi tình trạng bảo vệ khẩn cấp. Đây là kết quả 4 năm bảo tồn di sản hát Xoan với sự chỉ đạo đúng đắn, hành động quyết liệt của lãnh đạo tỉnh Phú Thọ và sự đồng tâm, ủng hộ của nhân dân trong tỉnh.
Bốn thế hệ hát Xoan ở Phú Thọ
Cụ bà Phan Thị Kiếm, ở phường Kim Đái, TP Việt Trì, năm nay 102 tuổi vẫn hát Xoan rất hay. Cụ Kiếm cũng là một trong 17 nghệ nhân hát Xoan Phú Thọ đầu tiên, được vinh dự nhận danh hiệu "Nghệ nhân Ưu tú" do Chủ tịch nước phong tặng.
Còn hai cháu Lê Thị Thu Hà và Ngô Quốc Cường, học lớp 3A, trường Tiểu học Thọ Sơn, phường Thọ Sơn, TP Việt Trì, thể hiện rất "ngọt" bài hát Xoan "Trồng bông, luống đậu". Hai cháu đều rất thích học hát Xoan. Cháu Hà kể: "Cháu học hát Xoan từ năm lớp 1 đến năm lớp 3. Cháu thích bài hát Xoan vì có giai điệu hay, hấp dẫn, nội dung súc tích, cháu thường hát vào lúc nhà trường có hội diễn văn nghệ...".
Các cháu nhỏ như Thu Hà và Quốc Cường là thế hệ thứ tư ở Phú Thọ biết hát Xoan. Hiện nay, phong trào hát Xoan ở Phú Thọ đang lan tỏa mạnh mẽ. Các lớp người cao tuổi như Nghệ nhân Ưu tú Lê Xuân Ngũ, trùm phường Xoan Phù Đức, xã Kim Đức, TP Việt Trì rất say sưa truyền dạy hát Xoan cho thế hệ trẻ. Ông kể, "dạy cho lớp trẻ là phải rất kiên trì, chúng tôi huấn luyện các cháu hát như ở cửa đình ngày xưa, theo trình tự, nghi thức linh thiêng".
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Lịch, trùm phường Xoan An Thái, xã Phượng Lâu, TP Việt Trì còn truyền dạy cho cả những người yêu hát Xoan ở nhiều tỉnh bạn. "Hiện nay, khi được cộng đồng đón nhận, thế giới vinh danh, hát Xoan được lan tỏa mạnh, trong và ngoài tỉnh. Hát Xoan rất quý giá, là loại hình độc đáo, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, rất cần được bảo vệ. Hiện nay, tôi đang tiếp tục duy trì dạy không chỉ ở các phường Xoan gốc mà còn ở nhiều tỉnh bạn" - Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch nói.
Bảo tồn và nhân rộng "gen gốc" của hát Xoan
Ngay sau khi hát Xoan được UNESCO công nhận, là Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp, vào ngày 24-11-2011, tỉnh Phú Thọ lập tức triển khai kế hoạch hành động và thực hiện bảo tồn với "tầm nhìn chiến lược". Tỉnh đã tập trung đào tạo một đội ngũ nghệ nhân kế cận, tổ chức kiểm kê, sưu tầm, số hóa, xây dựng tổng tập hát Xoan, xây dựng những không gian đình, miếu cho hát Xoan được thể hiện.
Theo TS Lê Thị Minh Lý, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa (thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam), Phú Thọ tự tin đề nghị UNESCO rút hát Xoan ra khỏi danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, là có những cơ sở vững chắc.
"Nếu như trước đây chỉ có 7 người truyền dạy được hát Xoan thì đến nay, Phú Thọ đã có 62 người truyền dạy được loại hình nghệ thuật này. Từ chỗ chỉ có gần 300 thành viên các câu lạc bộ thì đến nay, Phú Thọ có 1.148 thành viên các câu lạc bộ. Quan trọng hơn cả là, chúng ta nhìn thấy Phú Thọ có một đề án chiến lược về bảo vệ hát Xoan đến năm 2020 và chỉ trong 2 năm đầu của đề án, hát Xoan đã được phục hồi. Điều cơ bản ở đây là, hát Xoan đã được đầu tư đúng và người dân nhận thức được giá trị của di sản và tự nguyện bảo vệ di sản" - TS Lê Thị Minh Lý khẳng định.
Hiện nay, tỉnh Phú Thọ cũng đã tư liệu hóa 31 bài cơ bản của 3 chặng hát Xoan do các nghệ nhân nắm giữ. 19 di tích liên quan tới hát Xoan, đặc biệt là miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình làng Kim Đới, xã Kim Đức và đình An Thái, xã Phượng Lâu (TP Việt Trì) - những di tích cổ gắn với sự ra đời hát Xoan đã và đang được khôi phục, tu bổ, tôn tạo, đưa vào sử dụng. Hầu hết các trường học ở TP Việt Trì đã gắn kết hát Xoan với chương trình của nhà trường.
Ông Hà Kế San, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, nêu kế hoạch để hát Xoan tiếp tục phát triển, sau khi xin rút khỏi danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp: "Thứ nhất, tiếp tục bồi dưỡng nâng cao đội ngũ nghệ nhân kế cận. Thứ hai là, phải tập trung cao độ hỗ trợ cho các phường Xoan gốc để họ lưu giữ được những giá trị cốt lõi của hát Xoan.
Cùng với đó là bồi dưỡng cho đội ngũ giáo viên và xây dựng các băng đĩa chuẩn hát Xoan, để dạy hát Xoan trong trường học. Hỗ trợ cho các câu lạc bộ hát Xoan mới thành lập, để thu hút thêm nhiều người yêu thích hát Xoan. Chúng tôi cũng suy nghĩ sắp tới đề nghị các cơ quan chuyên nghiên cứu, hỗ trợ các nhạc cụ âm nhạc cho hát Xoan, để các bài hát hay hơn, dễ đi vào lòng người hơn".
Nhạc sĩ, nhà nghiên cứu âm nhạc Đặng Hoành Loan (nguyên Viện trưởng Viện Âm nhạc Việt Nam) đánh giá cao kế hoạch, đề án và hành động quyết liệt của lãnh đạo tỉnh Phú Thọ, để đưa hát Xoan ra khỏi tình trạng cần bảo vệ khẩn cấp.
Theo nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, hát Xoan là nghệ thuật hát trong không gian tín ngưỡng, để đưa hát Xoan thành một sinh hoạt trong đời sống cộng đồng, tỉnh Phú Thọ cần quan tâm tới các nội dung sau: "Trước hết là bảo tồn nguyên vẹn không gian tín ngưỡng. Việc đưa hát Xoan vào thể hiện ở 30 đình làng có tục lệ hát Xoan thì nên làm quyết liệt hơn. Thứ hai, có thể giới thiệu nghệ thuật hát Xoan, âm nhạc hát Xoan vào đời sống và trong sinh hoạt cộng đồng. Đối với việc này, Phú Thọ cần làm thận trọng, làm thể nghiệm, nghiên cứu và có ý kiến trao đổi của nhiều nhà khoa học".
Cụ bà Phan Thị Kiếm, ở phường Kim Đái, TP Việt Trì, năm nay 102 tuổi vẫn hát Xoan rất hay. Cụ Kiếm cũng là một trong 17 nghệ nhân hát Xoan Phú Thọ đầu tiên, được vinh dự nhận danh hiệu "Nghệ nhân Ưu tú" do Chủ tịch nước phong tặng.
Còn hai cháu Lê Thị Thu Hà và Ngô Quốc Cường, học lớp 3A, trường Tiểu học Thọ Sơn, phường Thọ Sơn, TP Việt Trì, thể hiện rất "ngọt" bài hát Xoan "Trồng bông, luống đậu". Hai cháu đều rất thích học hát Xoan. Cháu Hà kể: "Cháu học hát Xoan từ năm lớp 1 đến năm lớp 3. Cháu thích bài hát Xoan vì có giai điệu hay, hấp dẫn, nội dung súc tích, cháu thường hát vào lúc nhà trường có hội diễn văn nghệ...".
 |
| Các nghệ nhân cao tuổi truyền dạy hát Xoan cho các cháu. Ảnh: Mai Hồng |
Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Lịch, trùm phường Xoan An Thái, xã Phượng Lâu, TP Việt Trì còn truyền dạy cho cả những người yêu hát Xoan ở nhiều tỉnh bạn. "Hiện nay, khi được cộng đồng đón nhận, thế giới vinh danh, hát Xoan được lan tỏa mạnh, trong và ngoài tỉnh. Hát Xoan rất quý giá, là loại hình độc đáo, gắn liền với tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, rất cần được bảo vệ. Hiện nay, tôi đang tiếp tục duy trì dạy không chỉ ở các phường Xoan gốc mà còn ở nhiều tỉnh bạn" - Nghệ nhân Nguyễn Thị Lịch nói.
Bảo tồn và nhân rộng "gen gốc" của hát Xoan
Ngay sau khi hát Xoan được UNESCO công nhận, là Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp, vào ngày 24-11-2011, tỉnh Phú Thọ lập tức triển khai kế hoạch hành động và thực hiện bảo tồn với "tầm nhìn chiến lược". Tỉnh đã tập trung đào tạo một đội ngũ nghệ nhân kế cận, tổ chức kiểm kê, sưu tầm, số hóa, xây dựng tổng tập hát Xoan, xây dựng những không gian đình, miếu cho hát Xoan được thể hiện.
Theo TS Lê Thị Minh Lý, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa (thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam), Phú Thọ tự tin đề nghị UNESCO rút hát Xoan ra khỏi danh sách Di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp, là có những cơ sở vững chắc.
"Nếu như trước đây chỉ có 7 người truyền dạy được hát Xoan thì đến nay, Phú Thọ đã có 62 người truyền dạy được loại hình nghệ thuật này. Từ chỗ chỉ có gần 300 thành viên các câu lạc bộ thì đến nay, Phú Thọ có 1.148 thành viên các câu lạc bộ. Quan trọng hơn cả là, chúng ta nhìn thấy Phú Thọ có một đề án chiến lược về bảo vệ hát Xoan đến năm 2020 và chỉ trong 2 năm đầu của đề án, hát Xoan đã được phục hồi. Điều cơ bản ở đây là, hát Xoan đã được đầu tư đúng và người dân nhận thức được giá trị của di sản và tự nguyện bảo vệ di sản" - TS Lê Thị Minh Lý khẳng định.
Hiện nay, tỉnh Phú Thọ cũng đã tư liệu hóa 31 bài cơ bản của 3 chặng hát Xoan do các nghệ nhân nắm giữ. 19 di tích liên quan tới hát Xoan, đặc biệt là miếu Lãi Lèn, đình Thét, đình làng Kim Đới, xã Kim Đức và đình An Thái, xã Phượng Lâu (TP Việt Trì) - những di tích cổ gắn với sự ra đời hát Xoan đã và đang được khôi phục, tu bổ, tôn tạo, đưa vào sử dụng. Hầu hết các trường học ở TP Việt Trì đã gắn kết hát Xoan với chương trình của nhà trường.
Ông Hà Kế San, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Phú Thọ, nêu kế hoạch để hát Xoan tiếp tục phát triển, sau khi xin rút khỏi danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp: "Thứ nhất, tiếp tục bồi dưỡng nâng cao đội ngũ nghệ nhân kế cận. Thứ hai là, phải tập trung cao độ hỗ trợ cho các phường Xoan gốc để họ lưu giữ được những giá trị cốt lõi của hát Xoan.
Cùng với đó là bồi dưỡng cho đội ngũ giáo viên và xây dựng các băng đĩa chuẩn hát Xoan, để dạy hát Xoan trong trường học. Hỗ trợ cho các câu lạc bộ hát Xoan mới thành lập, để thu hút thêm nhiều người yêu thích hát Xoan. Chúng tôi cũng suy nghĩ sắp tới đề nghị các cơ quan chuyên nghiên cứu, hỗ trợ các nhạc cụ âm nhạc cho hát Xoan, để các bài hát hay hơn, dễ đi vào lòng người hơn".
| Sau khi Việt Nam trình hồ sơ hát Xoan lên UNESCO, nếu được chấp nhận, hát Xoan sẽ được chuyển sang danh mục Di sản văn hóa phi vật thể đại diện nhân loại. Kết quả cuối cùng sẽ được UNESCO công bố vào cuối năm 2017, sau khi đã thẩm tra, xem xét và tiến hành các bước thủ tục. |
Theo nhạc sĩ Đặng Hoành Loan, hát Xoan là nghệ thuật hát trong không gian tín ngưỡng, để đưa hát Xoan thành một sinh hoạt trong đời sống cộng đồng, tỉnh Phú Thọ cần quan tâm tới các nội dung sau: "Trước hết là bảo tồn nguyên vẹn không gian tín ngưỡng. Việc đưa hát Xoan vào thể hiện ở 30 đình làng có tục lệ hát Xoan thì nên làm quyết liệt hơn. Thứ hai, có thể giới thiệu nghệ thuật hát Xoan, âm nhạc hát Xoan vào đời sống và trong sinh hoạt cộng đồng. Đối với việc này, Phú Thọ cần làm thận trọng, làm thể nghiệm, nghiên cứu và có ý kiến trao đổi của nhiều nhà khoa học".
Mai Hồng
