Khung cảnh thanh bình trên đường vào Vũng Chùa – Đảo Yến.

Trời yên biển lặng, nắng sớm mai rực rỡ, chúng tôi ra Đảo Yến dưới sự hướng dẫn của một người bạn quê ở xã Thuận Bài, huyện Quảng Trạch, tỉnh Quảng Bình. Từ Vũng Chùa ra Đảo Yến không xa, thuyền lướt trên sóng vòng quanh đảo để chiêm ngưỡng hết vẻ thơ mộng và sự uy nghi vừng chãi của một pháo đài, chở che cho sự yên bình của núi Rồng.

Đứng ở Đảo Yến nhìn về núi Rồng, thấy Vũng Chùa như một tháp chuông được xây ở chân dốc, tạo cho vùng đất này thêm thiêng liêng và uy nghi. Trước khi về viếng mộ Đại tướng Võ Nguyên Giáp, anh bạn họ Trần đưa chúng tôi lên sườn núi, cách phần mộ của Đại tướng hơn 100m về phía Bắc, có một ngôi mộ cổ và một ngôi miếu nhỏ. Lối vào mộ vừa đủ một người đi, ghi lại dấu chân quen thuộc của con cháu họ Trần và của bà con trong khu vực, hằng ngày lên đây lấy củi đã thắp hương cầu mong sự may mắn cho cuộc mưu sinh. Nấm mồ cũng được xếp bằng đá núi, trên bia mộ còn in lại: “Trần Thị Đệ Nhị Thế - Tổ khảo thanh quận công". Mộ đá ở Vũng Chùa chính là mộ tổ họ Trần đời thứ hai, như gia phả họ Trần ở xã Quảng Thuận ghi lại.

Những điều ghi ở bia mộ và cả trong tộc phả nhà họ Trần ở xã Quảng Thuận, vùng Vũng Chùa - Đảo Yến, là nơi "Kình ngư quý hải. Mãnh hổ xuất lâm", ý nói khẳng định biển và rừng là vùng đất thiêng liêng nuôi ý chí những anh hùng.

Ngược dòng lịch sử, chúng tôi tìm hiểu và biết được gốc họ Trần ở Thuận Bài và nhiều vùng của Quảng Trạch xuất xứ từ họ Trần ở Hải Ấp, Mỹ Lộc, Xuân Trường, Nam Định. Vua Trần Cảnh lên ngôi năm 1225, lấy hiệu Trần Thái Tông, trang sử họ Trần kéo dài 175 năm, đã có những cống hiến trong công cuộc xây dựng, kiến thiết đất nước, ba lần đánh tan quân xâm lược Nguyên - Mông bảo vệ độc lập dân tộc. Năm 1400, đời vua cuối cùng của họ Trần là Trần Thiên Đế, bị Thái sư Hồ Quý Ly phế bỏ, xưng vua và lập nên nhà Hồ - Hồ Quý Ly. Tham vọng của Hồ Quý Ly là ngăn chặn sự trỗi dậy và phục thù của quân quan tôn thất họ Trần, nên đã đề ra chủ trương "diệt tận gốc, trốc tận rễ".

Trước tình cảnh đen tối đó, Hoàng thân, Quốc thích, các vị quan lại trung thành với họ Trần đã phải rời khỏi kinh thành Thăng Long, chạy khỏi quê hương bản quán. Trần Đạt là hậu duệ của Long Trung Bộ-Trần Khôi, cùng hai em là Trần Duy và em gái là Trần Thị Ngọc Dung về quê ngoại Từ Sơn (Bắc Ninh), nhưng không thoát khỏi sự vây ráp của quân Hồ Quý Ly, nên đã đưa nhau vào miền Trung, dừng chân ở huyện La Sơn, nay là huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh. Hồ Quý Ly lên ngôi từ năm 1400 đến 1407 thì thoái ngôi, phong kiến nhà Minh lấy cớ "phò Trần diệt Hồ" đem quân vào xâm lược nước ta. Hồ Quý Ly cùng con là Hồ Hán Thương tổ chức đánh trả, nhưng bị thất bại.

Từ vùng núi Lam Sơn (Thanh Hóa), Lê Lợi khởi binh vào mùa Xuân Mậu Tuất (1418), tự xưng là Bình Định Vương, truyền lệnh khắp nơi tố cáo tội ác quân Minh, kêu gọi đại nghĩa đánh giặc cứu nước. Một số quý tộc họ Trần đã cùng nhau đứng vào hàng ngũ nghĩa quân Lam Sơn, trong đó có Trần Đạt và Trần Duy đã lập được nhiều công trạng và được xếp vào hạng công thần khai quốc, được phong là Thái Tuế, tước Đường Quốc Công, dưới thời Lê Thái Tổ. Còn em gái là Trần Thị Ngọc Dung trở thành cung phi của Lê Thái Tổ, được ban quốc tính, tước Quận công. Trần Đạt được phân bổ vào trấn ở Tân Bình phía Nam Đèo Ngang.

Được cử vào trấn giữ ở Tân Bình, Trần Đạt xác định phải định cư, khai phá đất đai ở vùng Tả Ngạn sông Gianh, trở thành Thủy tổ họ Trần và là Thần hoàng vùng này. Với cương vị là quan trấn, Trần Đạt kinh lý nhiều nơi, am hiểu địa lý, khí tiết của vùng đất có biển, có rừng, giúp dân làm ăn phát đạt, mùa màng bội thu, thôn xóm yên bình. Trước khi nằm xuống, Trần Đạt đã truyền lại cho con cháu chọn Đảo Yến, hòn đảo có phong thủy tốt, đất yên lành và thịnh vượng cho con cháu và dân làng. Mộ Trần Đạt nằm ở Đảo Yến quay mặt vào núi Rồng, nơi có Vũng Chùa, một vùng đất yên bình để an nghỉ. Con trai Trần Đạt cũng được nhà Lê phong Thanh Quốc Công, trước khi mất, ông cũng chọn an nghỉ ở núi Rồng, Vũng Chùa để nhìn ra Đảo Yến, nhắn nhủ cho con, cháu họ Trần một điều, dưới thời Lê Thái Tổ phải đoàn kết với nhau, cùng giữ đất, giữ biển nơi địa đầu của xứ Tân Bình.

Đời thứ ba họ Trần cũng được vua Lê phong tước Vạn Quân Công và ban cấp Thái Ấp An Bài, một trong 68 xã của Châu Bố Chính, được Dương Văn An ghi trong Ô Châu Cận Lục. An Bài sau này là làng Thuận Bài. Nhiều thế hệ họ Trần có nhiều vị được phong tước và sau này nhiều con cháu họ Trần ở Quảng Bình học rộng, làm quan phụng sự đất nước.

Đến Vũng Chùa - Đảo Yến dâng hương tưởng niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trong lòng chúng tôi vô cùng tự hào về vùng đất "địa linh nhân kiệt", nơi đây có nhiều dấu tích oai hùng của hai vị tướng họ Trần có công chống ngoại xâm, khai canh mở ấp. Nơi đây còn là một vùng đất thiêng liêng, nhìn ra biển cả mà lòng xốn xang xúc động, trước những dấu tích của chiều dài lịch sử dân tộc.