Nhà dài theo đúng phong cách truyền thống ngày càng hiếm.

Mang danh "cách tân"

Theo giới nghiên cứu văn hóa, nhà dài đối với mỗi người Ê Đê như một thực thể của tâm linh. Ở đó, những đứa trẻ lớn lên được dạy về tính cố kết cộng đồng, tính cách sống gần với thiên nhiên và tôn kính thần linh, tổ tiên. Vậy mà trong chuyến công tác đến tỉnh Đắk Lắk mới đây, một cán bộ nghiên cứu văn hóa các dân tộc thiểu số Tây Nguyên đi cùng xe với chúng tôi trăn trở: "Nhà dài đúng "chất" Ê Đê ở Đắk Lắk bây giờ còn rất ít. Sự tác động của xã hội khiến kiến trúc truyền thống nhà dài rơi vào các "trào lưu" khác nhau. Những ngôi nhà truyền thống nhưng lại được dựng theo kiểu "bê tông hóa", "tôn hóa" đã làm mất đi những câu chuyện với nhiều tình tiết thú vị xung quanh nó, hay nói cách khác, cái hồn của nó đã trở nên nhạt nhòa…".

Quả như nhận xét của nhà nghiên cứu này, sau nhiều cuộc rong ruổi qua các buôn làng ở Đắk Lắk, chúng tôi chỉ còn gặp ngôi nhà dài duy nhất được dựng hoàn toàn bằng gỗ theo kiến trúc truyền thống Ê Đê ở buôn Sha A, xã Ea Tul. Ông Y Khắt Niê, một tỷ phú cà phê, chủ ngôi nhà này cho biết, diện tích sàn nhà dài của gia đình là 150m2, xây hết gần 2 tỷ đồng. "Hiện nay, đi tìm một nhà dài theo đúng mẫu truyền thống của người Ê Đê là rất khó. Dân mình giờ ít sinh hoạt ở nhà dài kiểu cũ, họ thích xây nhà theo lối hiện đại hơn…". Ông Y Khắt Niê phản ánh đúng sự thật, nhưng chưa đủ ý, vì theo nhiều cán bộ văn hóa địa phương mà chúng tôi đã có dịp gặp thì bây giờ, vì nhiều lý do, nhiều người không còn mặn mà với những ngôi nhà dài truyền thống. Ngay ở buôn Sha A, chúng tôi đã có thể thấy kết luận này là "đúng 100%" khi được mục sở thị khá nhiều ngôi nhà được dựng theo dáng nhà dài truyền thống nhưng lại đổ khung bê tông sắt thép cả sàn, trần. Do kiến trúc bị pha trộn khá nhiều, mái lá được thay bằng tôn tạo dáng, hoa văn và phù điêu trong nhà mang dáng dấp hiện đại nên những ngôi nhà dài này đã vô tình đánh mất tính chất tâm linh, tín ngưỡng đối với đồng bào Ê Đê.

Một ngôi nhà dài mái lợp ngói.

Tâm sự với chúng tôi về hiện trạng này, ông Y Khắt Niê cho rằng, mỗi mặt nạ, bức tranh, phù điêu, thậm chí từng sợi lạt buộc ở nhà dài truyền thống của người Ê Đê đều gắn liền với những truyền thuyết. Vậy mà bây giờ người ta mang danh cách tân, đổi mới để làm nhà dài theo kiểu "làm cảnh". "Mình lo là nhiều điều tốt đẹp trong nét sinh hoạt truyền thống của đồng bào Ê Đê rồi sẽ bị lãng quên. Con cháu sau này nhìn vào đó sẽ không chú trọng đến việc giữ gìn nếp sống của cha ông nữa. Buồn lắm!..." - Ông Y Khắt Niê đăm chiêu.

"Hồn" của đại ngàn cần được gìn giữ

Phải chăng nỗi buồn của nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Tây Nguyên mà chúng tôi may mắn được "tháp tùng" trong suốt chuyến công tác cùng giọng nói xa xăm, đầy luyến tiếc của ông Y Khắt Niê - những người quan tâm đến nhà dài truyền thống - bản sắc của đồng bào Ê Đê chính là phải chấp nhận xu thế tất yếu của xã hội đang tác động lên những thiết chế văn hóa vật thể quý giá này? Cũng phải, vì có một thực tế hiện nay là vật tư để khai thác làm nhà làng ngày càng hiếm hoặc quá đắt đỏ dẫn đến một số nơi lợp tôn để tạo sự bền vững cho nhà dài là xu thế đã và đang diễn ra. Bên cạnh đó, những người già, nghệ nhân có kinh nghiệm làm nhà dài ở các địa phương cũng còn rất ít, do vậy việc xây dựng nhà gặp nhiều khó khăn. Còn nhớ, cũng trong một chuyến công tác tới Cư M'gar cách đây chưa lâu, trao đổi với phóng viên về những vấn đề liên quan tới nguy cơ nhà dài đang ngày càng "hao mòn" về số lượng, ông Phan Xuân Dũng, Giám đốc Trung tâm Văn hóa huyện Cư M'gar từng than phiền rằng, những năm qua tại nhiều nơi trong huyện, tình trạng phá bỏ nhà dài cũ hỏng, xây nhà mới theo kiến trúc miền xuôi diễn ra rất phổ biến. Bởi người dân có nhu cầu cải tạo, nâng cấp điều kiện sống bằng ngôi nhà mới với những kết cấu phù hợp, tiện lợi, chất liệu xây dựng lại rẻ hơn. Thời gian gần đây, một điều đáng mừng là sự thay đổi trong nhận thức của chính người dân. Sau một thời kỳ chạy theo xu hướng "đô thị hóa", không ít đồng bào đã quay trở lại với không gian nhà dài truyền thống của dân tộc mình. Nhiều buôn làng nay có thêm những nếp nhà dài mới được dựng lên đúng phong cách truyền thống, có diện tích lớn, được kết cấu hoàn toàn bằng nguyên liệu tre nứa, mái lợp tranh… như ở buôn M'Liêng (xã Ðắk Liêng, huyện Lắk) chẳng hạn. Tại buôn này, hiện có gần 90 ngôi nhà dài nằm song song với nhau, bên cạnh là những bụi hoa, cỏ, tre, trúc... tạo nên một không gian đậm đặc chất Tây Nguyên.

Đồng bào Ê Đê thực hiện nghi lễ truyền thống trong nhà dài.

Như trên đã nói, với đồng bào Ê Đê, những ngôi nhà dài không chỉ đơn giản là nơi sinh hoạt mà là sự sống, là linh hồn, bản sắc của dân tộc, nên chúng được dựng theo kiểu kiến trúc vô cùng độc đáo. Để giữ gìn những kiệt tác này, những người tâm huyết với văn hóa các dân tộc ở Tây Nguyên đều có chung một nhận xét rằng, vấn đề không chỉ là gìn giữ những ngôi nhà dài, tức văn hóa vật thể như thế nào. Cái chính là không gian văn hóa xung quanh nhà dài - văn hóa phi vật thể - phải phát huy và giữ gìn ra sao mới là điều đáng bàn. Phải làm sao để người dân ở các buôn làng Tây Nguyên giữ vững tính cố kết cộng đồng có từ nghìn đời. Từ tính cách đó, có thể quyết định đến việc một nhà dài truyền thống sẽ tồn tại như thế nào. Thêm vào đó, tính tộc họ của đồng bào dân tộc thiểu số ở Tây Nguyên rất cao, phát huy tính tộc họ cũng là phương kế để nhà dài truyền thống không rơi vào tình trạng "tuyệt chủng". Việc lưu giữ những giá trị nghệ thuật, văn hóa cả vật thể lẫn phi vật thể tại nhà dài truyền thống cũng là cách để người dân trân trọng và coi nhà dài là niềm tự hào của dân tộc mình. Tất nhiên, không thể bỏ qua yếu tố "kế thừa" vì giá trị những nhà dài truyền thống có được duy trì và gìn giữ hay không phụ thuộc khá nhiều vào thế hệ trẻ, lớp tiếp nối của những nghệ nhân già. "Bọn trẻ là người sẽ thay lũ làng giữ gìn những phong tục tốt đẹp của người Ê Đê. Nếu truyền cho chúng ý thức tộc họ, dạy chúng cách đẽo, gọt những mặt nạ, phù điêu truyền thống và cách làm nhà dài, khi những người già về với Giàng, chúng sẽ làm thay…" - Già Ama Tuê, ở buôn Ðinh (xã Cư Dlây Mnông, huyện Cư M'gar) khẳng định với chúng tôi.