Trong 6 tháng đầu năm 2014, hơn 32 ngàn lượt khách du lịch đã đến tham quan di tích địa đạo Vịnh Mốc.

Và mảnh đất chưa đầy 820km2 này đã phải hứng chịu hàng vạn tấn bom đạn của Mỹ dội xuống. Chỉ tính từ năm 1965 - 1972 ở vĩ tuyến 17, bình quân mỗi người dân Vĩnh Linh phải "gánh" đến 7 tấn bom đạn các loại. Với mức độ tàn phá khủng khiếp như vậy, Vĩnh Linh trở thành mảnh đất chết. Mọi sự sống đều bị hủy diệt, xóm làng trở thành bình địa. Nhưng: "Giặc phá nhà, ta làm hầm. Không sống được trên mặt đất, ta dựa vào lòng đất mà tồn tại. Ươm mầm cho những sự sống" - Địa đạo Vịnh Mốc bắt đầu hình thành từ suy nghĩ đó.

Ông Lê Xuân Vy, nguyên Đồn trưởng Đồn Công an nhân dân vũ trang 140, đóng tại thôn Vịnh Mốc, xã Vĩnh Thạch (SN 1929, hiện trú tại khu phố 4, phường 5, TP Đông Hà, Quảng Trị) đã nảy sinh ý tưởng thiết kế hầm địa đạo dưới những quả đồi đất đỏ. Thế là nhà nhà, người người đào địa đạo, cả Vĩnh Linh rầm rộ tiến sâu vào lòng đất. Vịnh Mốc được khởi thủy từ những hệ thống hầm lán, giao thông hào và các tiểu đạo phân bố khắp huyện Vĩnh Linh.

Với tổng chiều dài 1,7km, địa đạo Vịnh Mốc có tất cả 13 cửa ra vào với cấu trúc phức tạp. Toàn bộ địa đạo có 3 tầng nối thông với nhau gồm: Hội trường để xem phim, hội họp; giếng nước; bếp; kho gạo; nhà hộ sinh... Để thực hiện được công trình này, quân và dân Vịnh Mốc đã đào và vận chuyển hơn 6.000 khối đất đá, đóng góp gần 18.000 ngày công. Lúc cao điểm, địa đạo này đã chứa đến 600 người vừa lao động, sản xuất và chiến đấu... Những con số đó không thật lớn với những công trình trên mặt đất, nhưng nó lại nằm sâu trong lòng đất và tất cả được làm bằng bàn tay của con người.

Bây giờ, đến thăm Khu di tích Vịnh Mốc, du khách đi qua những con đường trải nhựa uốn lượn dọc theo bờ biển, hay trên những quả đồi đất đỏ bazan màu mỡ, nơi cách đây hơn nửa thế kỷ đã diễn ra chiến sự ác liệt. Cũng là làng quê ấy, trong những năm chiến tranh, bom đạn đã "thổi bay" xóm làng.

Bên cạnh những hình ảnh tan hoang đó, là sự xuất hiện của những vật dụng thô sơ từng được người dân sử dụng để đào hầm. Tại khu di tích, du khách bị thu hút bởi hình ảnh 4 nữ du kích mang áo trắng, lạc quan dưới hầm địa đạo, để sau đó chính họ lại trong bộ quân phục với khẩu pháo trên mặt đất nhằm vào hướng kẻ thù. Cuối cùng, là nụ cười của những đứa trẻ sinh ra và lớn lên trong lòng địa đạo. Giữa ranh giới của sự sống và cái chết, để tồn tại được, những người dân chân lấm tay bùn phải thích nghi với sự ác liệt của bom đạn. Họ buộc phải ở lại đây, chui xuống dưới hàng chục mét đất để duy trì sự sống, chiến đấu với kẻ thu và họ đã làm được.

Du khách nước ngoài ngạc nhiên với hình ảnh những em bé được sinh ra dưới địa đạo Vịnh Mốc.

Đến với Vịnh Mốc, có nhiều du khách đến từ các nước Mỹ, Hà Lan, Pháp, Anh... và không ít người là cựu chiến binh từng tham gia chiến đấu tại Quảng Trị. Họ nóng lòng muốn bước chân vào địa đạo để giải đáp mối nghi ngờ về sự thất bại của mình mấy mươi năm trước. Địa đạo Vịnh Mốc bây giờ vẫn vậy, hẹp và thấp đối với những vị khách nước ngoài nên việc di chuyển gặp khó khăn, nhưng ánh mắt của họ nói lên sự ngạc nhiên và ngưỡng mộ.

Họ dừng lại khá lâu bên những chiếc giếng nước và căn hộ bên trong đường hầm từng là nơi sinh hoạt của quân dân Vĩnh Linh để được tận mắt chứng kiến sự gian khổ, thiếu thốn và khốc liệt của chiến tranh. Nhiều người băn khoăn và đặt câu hỏi rằng vì sao em bé lại chọn sinh ra ở đây mà không phải mặt đất. Có tất cả 17 em bé đã chào đời ở đây, trong bóng tối và thiếu thốn, nhưng chỉ ở tầng sâu này, mầm sống mới được nuôi dưỡng dưới hàng tấn bom đạn của đế quốc Mỹ. Người dân Vĩnh Linh đã sống như thế trong suốt nhiều năm trời, họ không chỉ xuống hầm để tránh bom đạn, bảo toàn mạng sống, mà còn tổ chức đánh địch và tiếp tế cho đảo Cồn Cỏ để làm nên chiến thắng sau này.

Chiến tranh đồng nghĩa với chết chóc, tan hoang, nhưng người dân Vĩnh Linh vẫn không chịu khuất phục lùi bước. Ban ngày họ rời khỏi hầm địa đạo, tiến lên mặt đất để xây dựng, kiến thiết lại quê hương. Mọi việc lại bắt đầu từ con số không với bãi chiến trường ngổn ngang. Lúc đó, Đảng ủy khu vực Vĩnh Linh đã có những chủ trương mang tính chiến lược tạo điều kiện cho xây dựng và phát triển về sau.

Đến nay, thu nhập bình quân đầu người tại Vĩnh Linh đạt 24 triệu đồng/năm, nhiều xã trên địa bàn huyện đạt các tiêu chí xây dựng nông thôn mới. Đặc biệt, địa đạo Vịnh Mốc đã trở thành điểm đến hấp dẫn của khách du lịch trong nước và quốc tế. Đặt chân đến Vịnh Mốc hôm nay, phía trên những quả đồi đất đỏ bazan là bạt ngàn những vườn cao su và hồ tiêu xanh ngút ngàn, không ai có thể tưởng tượng được, cách đây mấy thập kỷ, nơi này từng là một pháo đài thép chống lại cuộc chiến tranh phá hoại khốc liệt.

"Tồn tại hay không tồn tại" - dòng chữ được treo trang trọng giữa phòng trưng bày của địa đạo Vịnh Mốc đã nói lên ý chí của con người đất thép Vĩnh Linh. Một khách du lịch người Đức khi đến thăm Khu di tích lịch sử đặc biệt trên đất Vĩnh Linh đã viết những dòng lưu niệm tại phòng trưng bày địa đạo Vịnh Mốc rằng: "Đã nhiều năm, tôi nghi ngờ cuộc chiến đấu của nhân dân Việt Nam. Làm sao một nước nhỏ và nghèo có thể đánh thắng một nước lớn và giàu có như nước Mỹ? Nhưng khi đến đây, chui qua 70m đường hầm, tôi đã tự trả lời được câu hỏi đó".