Dù đã được đầu tư thỏa đáng, hoạt động của nhiều thư viện ở nhiều địa phương vẫn hoạt động cầm chừng.

Trăm bề khó khăn

Thư viện huyện Quan Hóa (Thanh Hóa) hiện có hơn 2.000 đầu sách, chủ yếu là các loại sách phục vụ cho văn hóa, nông nghiệp, thiếu nhi… Hàng tháng, quý, thư viện đều có hoạt động bổ sung nguồn sách theo quy định của ngành, nhưng với kinh phí ít ỏi, chỉ một số lượng sách rất khiêm tốn được "nhập" vào giá. Ngay cả những cuốn sách về luật, thứ mà trong cuộc sống hiện nay rất cần thiết, thư viện cũng thiếu trầm trọng. Đó là những thông tin chúng tôi biết được trong chuyến công tác lên huyện miền núi Quan Hóa cuối tháng 4-2014 vừa qua. Tuy nhiên, vấn đề đáng lo nhất bây giờ không phải là kinh phí dành cho hệ thống thư viện ở cơ sở quá "hẻo" như thư viện huyện Quan Hóa. Cái khó hóa giải nhất bây giờ là số người đến với thư viện ngày càng thưa vắng, chủ yếu là học sinh hay các cụ hưu trí. "Ít sách, không thu hút được người đọc là một lẽ. Thư viện còn nhiều bất cập trong việc sắp xếp giờ giấc. Có thể nói, hầu hết thư viện cấp huyện bây giờ đều mở cửa vào giờ hành chính, mà trong thời gian này, chỉ có một số ít người hưu trí như chúng tôi là rảnh rỗi. Còn các đối tượng bạn đọc khác như cán bộ, công nhân, học sinh đang trong giờ làm việc hoặc giờ học. Rõ là một "cú ngáng chân" những người cần thu nạp kiến thức thông qua sách báo..." - Ông Vi Văn Sáng, một bạn đọc lâu năm của Thư viện huyện Quan Hóa bày tỏ nỗi lòng.

"Cú ngáng chân", theo cách nói của ông Vi Văn Sáng được một cán bộ của thư viện Quan Hóa diễn giải thêm: Ở miền núi, địa hình đi lại khó khăn, nên việc đi từ nhà đến thư viện huyện mượn sách, báo là điều rất khó khăn. Trên thực tế, do thư viện phục vụ trong giờ hành chính nên đối tượng chủ yếu là cán bộ các phòng, ban chức năng, các tổ chức, đoàn thể có nhu cầu nghiên cứu, tìm hiểu chứ người dân thì rất ít. Đấy là những lý do chính dẫn đến các độc giả bình thường ngày càng "xa" thư viện. "Nhưng cái khó nhất là thiếu sách phục vụ bạn đọc. Trong số rất ít người dân đến thư viện mượn sách, có nhiều người mê truyện dã sử. Tập truyện nào có trong thư viện huyện, họ đều đến "truy" bằng được. Những người thích đọc sách như vậy khá nhiều, nhưng thư viện huyện ít khi có đủ sách mới để đáp ứng nhu cầu của họ…" - Vị cán bộ này cho hay.

Làm gì để giải bải toán "ế khách"

Báo cáo tại một hội thảo bàn về thực trạng hoạt động của hệ thống thư viện công cộng tại cơ sở do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức mới đây cho biết, trong 4 năm trở lại đây, trên địa bàn cả nước đã có gần 100 thư viện cấp huyện được xây mới, hoặc nâng cấp. Song song với việc xây dựng trụ sở, các thư viện còn được đầu tư trang thiết bị đi kèm, được phê duyệt đề án ứng dụng công nghệ thông tin tạo sự đồng bộ về cơ sở hạ tầng cho thư viện theo hướng hiện đại. Ngoài nguồn đầu tư của địa phương, với sự tài trợ của Quỹ Bill & Melindsa Gates (Hoa Kỳ) thông qua Dự án "Nâng cao khả năng sử dụng máy tính và truy cập internet công cộng ở Việt Nam" thực hiện trong vòng 5 năm (2011-2016) với tổng số kinh phí lên đến 50,6 triệu USD đã có 627 thư viện từ cấp tỉnh đến cấp xã được đầu tư trang bị tổng số hơn 5.000 máy tính và các trang thiết bị khác đi kèm, tạo bước phát triển mang tính đột phá về cơ sở hạ tầng của hệ thống thư viện công cộng ở những vùng khó khăn của đất nước. Riêng vốn tài liệu và nguồn lực thông tin hệ thống thư viện đã bổ sung mới được gần 4 triệu bản sách. Cùng với đó, các tủ sách ở điểm bưu điện văn hóa xã phát triển khá mạnh. Chẳng hạn, ở điểm bưu điện văn hóa xã, trung tâm cụm lượng giao dịch đông như Bảo Nhai (huyện Bắc Hà), Nghĩa Đô (huyện Bảo Yên) thuộc tỉnh Lào Cai; Tú Lệ (huyện Văn Chấn), tỉnh Yên Bái; Giào San (huyện Phong Thổ), Mường Kim (huyện Than Uyên), tỉnh Lai Châu, bình quân mỗi ngày có hàng chục lượt người đến đọc sách, báo. Tuy nhiên, đó chỉ là các "điểm sáng", còn xét trên bình diện chung, thì nhiều thư viện cơ sở vẫn còn trong tình trạng "ế khách". Về vấn đề này, trao đổi với báo chí, ông Bùi Thế Huân, Phó Giám đốc phụ trách Thư viện tỉnh Bắc Giang cho rằng, một trong những nguyên nhân dẫn đến hoạt động của hệ thống thư viện chưa hiệu quả, đặc biệt là tuyến huyện, xã, thị trấn đó là do chế độ, chính sách đối với cán bộ phụ trách còn thấp chưa khuyến khích được họ nhiệt huyết với công việc. Cụ thể, cán bộ thư viện tuyến xã, phường, thị trấn vẫn còn kiêm nhiệm với mức lương vài trăm nghìn mỗi tháng. Nhận định của ông Huân quả là có cơ sở vì với số tiền quá "còm" như vậy, thử hỏi nhân viên thư viện làm sao có thể yên tâm với việc phục vụ? Đó là chưa kể đến việc, do hoạt động thư viện cơ sở rất hạn chế nên một số nơi hiện chưa có cán bộ thư viện riêng mà nhân viên thường phải kiêm nhiệm nên rất khó xoay xở. Những buổi đi họp, đi tập huấn, họ đành phải đóng cửa thư viện, từ đó, lượng độc giả vốn đã ít, lại càng thưa vắng hơn.

Cũng tại hội thảo bàn về thực trạng hoạt động của hệ thống thư viện công cộng tại cơ sở do Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch tổ chức, nhiều ý kiến tâm huyết đã được nêu ra, theo đó, đã đến lúc hệ thống thư viện ở cơ sở, đặc biệt là ở vùng dân tộc - miền núi phải có những bước đi tích cực hơn, năng động hơn, đẩy mạnh xã hội hóa thư viện. Một mô hình được nhiều chuyên gia quản lý văn hóa ủng hộ hiện nay là xây dựng cơ chế xã hội hóa hoạt động thư viện theo phương thức kích cầu, trong đó, các thư viện Nhà nước và tư nhân cùng hợp tác thành lập những thư viện cơ sở tại trung tâm những cụm xã, cụm bản. Ngoài hoạt động chính của mình, các thư viện này có thể bán sách báo, dịch vụ văn phòng phẩm hoặc photo sách, báo… để tăng nguồn thu. Một số mô hình thư viện cơ sở ngoài hệ thống thư viện công cộng đang hoạt động hiệu quả, cũng rất đáng được nghiên cứu nhân rộng, chẳng hạn như các thư viện tư nhân (do Nhà nước hoặc các tổ chức xã hội tài trợ) ở vùng miền núi - dân tộc hay các hình thức phối hợp giữa các cơ quan, ban, ngành như Tủ sách Nông dân và Tủ sách BĐBP…