Pan-mi-ra có nghĩa là “thành của những cây cọ”, bởi đây vốn là một ốc đảo trong sa mạc được bao bọc bởi những cây cọ ở miền Trung Xy-ri. Thành phố cổ này là một “ngã tư” chiến lược nối thủ đô Đa-mát với khu vực phía Đông của Xy-ri và nước láng giềng I-rắc. Trước khi giao tranh nổ ra tại Xy-ri, đây là nơi sinh sống của hơn 65.000 người.

Pan-mi-ra được nhắc đến lần đầu trong các tài liệu của người Ma-ri vào thiên niên kỷ thứ 2 trước Công nguyên. Thành phố cổ này là cửa ngõ liên kết một mạng lưới các tuyến đường chở tơ lụa và gia vị từ Trung Á đến Địa Trung Hải. Sau đó, Pan-mi-ra trở thành một khu vực trù phú trong giai đoạn Hê-lê-ních (từ năm 323 trước Công nguyên đến năm 31 trước Công nguyên) trước khi rơi vào tay Đế chế La Mã.

Tuy nhiên, cuộc nổi dậy của Nữ hoàng Dê-nô-bi-a đã thách thức quyền lực của La Mã và thành phố này bị cướp phá vào năm 272 sau Công nguyên sau khi Nữ hoàng Dê-nô-bi-a bị bắt giữ trong một cuộc vây hãm kéo dài của Đế chế La Mã.

Pan-mi-ra còn là điểm mà tuyến đường thương mại Đông - Tây đi qua, dọc theo sông Ơ-phrát ở phía bắc, mang lại nhiều cơ hội làm giàu cho người Pan-mi-ra. Nhờ đó, người dân Pan-mi-ra đã gia nhập vào đội ngũ dân A-rập du cư, xây dựng một mạng lưới thương mại toàn diện chuyên cung cấp dịch vụ bảo vệ, vận chuyển và hướng dẫn cách thức vượt sa mạc.

Tại thành phố cổ Pan-mi-ra có rất nhiều cột đá lớn từ thời La Mã (khoảng 2.000 năm trước đây) và nhiều cổ vật được coi là vô giá. Người dân Xy-ri trìu mến gọi thành phố cổ này là “Cô dâu của sa mạc”. Pan-mi-ra đã được tổ chức Giáo dục-Khoa học-Văn hóa Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là di sản văn hóa thế giới.

Pan-mi-ra bị lực lượng IS chiếm giữ từ tháng 5-2015 và phải "oằn mình" chịu đựng sự tàn phá của quân khủng bố. Trong nhiều tháng qua, IS đã tiến hành hàng loạt các hành vi phá hoại có chủ ý trên những công trình và di tích lịch sử ở Pan-mi-ra.

Tháng 9 năm ngoái, ba ngôi mộ tháp cổ có niên đại vào thời kỳ khác nhau khoảng năm 44-103 trước Công nguyên, bao gồm Tháp Elahbel, xây dựng vào năm 103 trước Công nguyên và được coi là nguyên mẫu tốt nhất của các tòa nhà kiểu này, sau đó là Tháp Iamlimu và Tháp Kitot đã bị những tay súng Hồi giáo cực đoan IS phá hủy. Trước đó, cuối tháng 8-2015, IS phá hủy phần lớn ngôi đền cổ Bel, có niên đại vào năm 32 trước Công nguyên và đền Baalshamin. Đầu tháng 7-2015, IS phá hủy bức tượng "Sư tử Al-Lạt" 1900 năm tuổi ở Pan-mi-ra. Cuối tháng 10-2015, IS đã đặt thuốc nổ phá hủy một mái vòm gần 2.000 tuổi của Cổng Khải hoàn tại thành phố cổ Pan-mi-ra.

Sự tàn phá của tổ chức khủng bố này đối với thành phố Pan-mi-ra khiến Giám đốc UNESCO I-ri-na Bô-cô-va gọi là “mất mát nghiêm trọng”. Theo bà Bô-cô-va, UNESCO và cơ quan bảo tồn di tích Xy-ri sẽ có mặt tại thành phố để đánh giá mức độ thiệt hại, đồng thời “bảo vệ những di sản vô giá ở Pan-mi-ra”.

Trong một nỗ lực nhằm bảo vệ “viên ngọc quý” của Trung Đông, Nga cho biết, quốc gia này sẽ điều động các chuyên gia và rô-bốt rà soát bom tới Xy-ri để "giải phóng" thành phố cổ Pan-mi-ra khỏi trận địa bom mìn. Theo đó, lực lượng hỗ trợ từ phía Nga sẽ bao gồm các kỹ sư có kinh nghiệm và rô-bốt chuyên dụng được sử dụng làm nhiệm vụ rà soát và tháo ngòi nổ những quả bom phiến quân IS bỏ sót lại sau khi chúng bị đánh bại.

Ngọc Anh (Theo RFI, Unesco.org)