Thời gian qua, tỉnh Lai Châu đã hoàn thành công tác di dân bị ảnh hưởng bởi thủy điện đến các khu, điểm tái định cư tại 32 xã, 1 phường, 4 thị trấn. Tuy nhiên, trong quá trình di dân tái định cư đã xuất hiện mốt số bất cập, hạn chế cần khẩn trương giải quyết, đặc biệt, nhiều nghi lễ và phong tục, tập quán trong chu kỳ vòng đời người, chu kỳ nông nghiệp đang bị biến dạng hoặc biến mất hoàn toàn. Nhiều tộc người nhỏ bé như người Si La, người Cống đứng trước nguy cơ bị “đồng hóa”. Một số lễ hội bị biến mất hoàn toàn ngay sau khi hồ thủy điện dâng nước như lễ hội bắt cá của dân tộc Khơ Mú ở xã Tà Hừa, do quãng suối thiêng đã chìm dưới lòng hồ...

Xác định bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa phi vật thể là nhiệm vụ trọng tâm trong công tác xây dựng đời sống văn hóa cơ sở, góp phần ổn định đời sống vật chất và tinh thần ở các vùng di dân tái định cư, vì vậy, trong các chương trình tuyên truyền, đưa thông tin về cơ sở, các Đội thông tin lưu động luôn lồng ghép, phổ biến đến đồng bào, đặc biệt là thế hệ trẻ về các loại hình văn hóa dân gian, khuyến khích người dân chú trọng bảo tồn nguyên gốc các lễ hội, ẩm thực, văn nghệ dân gian; bảo vệ, trùng tu, tôn tạo các loại hình kiến trúc cổ truyền đặc trưng như nhà sàn, nhà đất mái gỗ, nhà đất trình tường…

Ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch các cấp đã chủ động tham mưu cho cấp ủy, chính quyền địa phương đẩy mạnh các hoạt động bảo tồn như: Tiếp tục thống kê, kiểm kê các di sản văn hóa phi vật thể; đẩy mạnh công tác sưu tầm, nghiên cứu, giới thiệu văn hóa dân gian; nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học về các giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc; sưu tầm, nghiên cứu, biên soạn, in ấn tài liệu giới thiệu về các di sản văn hóa phi vật thể có giá trị; tiếp nhận hơn 30 nghìn hiện vật khảo cổ lòng hồ và kho bảo quản các hiện vật lòng hồ thủy điện Sơn La.

Bên cạnh các hoạt động “bảo tồn tĩnh”, các hoạt động “bảo tồn sống” các di sản văn hóa phi vật thể trong cộng đồng cũng được chú trọng. Tại các vùng tái định cư, các công trình thủy điện, ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã khôi phục và bảo tồn các lễ hội đặc sắc như lễ cúng bản của dân tộc Si La, Tết ngô của dân tộc Cống, Tết mùa mưa của dân tộc Hà Nhì…

Đến nay, tại các điểm di dân tái định cư trên địa bàn tỉnh Lai Châu có 26/32 xã đạt tiêu chí về bưu điện theo tiêu chí nông thôn mới; 181/222 nhà văn hóa xã, bản đạt chuẩn theo tiêu chí nông thôn mới với diện tích sử dụng từ 60 - 100m2, sân chơi từ 100m2  trở lên, với đầy đủ các công trình phụ trợ và trang thiết bị hoạt động làm nơi giao lưu, tổ chức sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Phong trào “Toàn dân rèn luyện thân thể theo gương Bác Hồ vĩ đại” đã thu hút đông đảo đội ngũ cán bộ, công nhân, viên chức, lao động và nhân dân các dân tộc thiểu số tham gia tập luyện. Tính riêng tại điểm di dân, tái định cư thủy điện trên địa bàn tỉnh Lai Châu, đến nay, có 100% số bản, khu phố có quy ước, hương ước; 80% hộ dân; 76,6% bản, khu phố đạt chuẩn văn hóa, cao hơn mức bình quân chung của tỉnh.

Cùng với những việc làm trên thì cấp ủy, chính quyền các cấp và các tổ chức đoàn thể thường xuyên tuyên truyền, vận động nhân dân các bản vùng tái định cư thành lập các Đội văn nghệ quần chúng với nòng cốt là những hạt nhân có năng khiếu, nhiệt huyết trong việc bảo tồn và phát huy các làn điệu dân ca, dân vũ, những bài khèn, sáo của dân tộc mình. Chỉ tính riêng trong năm 2013 và 2014, từ nguồn kinh phí triển khai thực hiện Nghị quyết 13 của BCH Đảng bộ tỉnh Lai Châu khóa XI về đẩy mạnh xây dựng, nâng cao hiệu quả chất lượng đời sống văn hóa cơ sở, toàn tỉnh Lai Châu đã có trên 60 Đội văn nghệ quần chúng được hỗ trợ kinh phí thành lập với mức bình quân 6 triệu đồng/đội, trong đó, các Đội văn nghệ thuộc các bản tái định cư có trên 20 đội.

Bên cạnh đó, hằng năm, các huyện, xã thuộc địa bàn tái định cư đều tổ chức các hoạt động giao lưu, liên hoan văn nghệ quần chúng. Đặc biệt, tháng 10-2016, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp với UBND huyện Mường Tè và Nậm Nhùn tổ chức Hội diễn nghệ thuật quần chúng các xã, bản tái định cư cụm Mường Tè - Nậm Nhùn tại thị trấn Mường Tè, với sự tham gia của 125 diễn viên không chuyên và nghệ nhân đến từ 9 đoàn nghệ thuật quần chúng đại diện cho nhân dân các dân tộc các xã, bản tái định cư trên địa bàn 2 huyện.

Hội diễn là hoạt động văn hóa sôi động nhằm thúc đẩy phong trào văn nghệ quần chúng ở cơ sở, đặc biệt là các bản, xã tái định cư. Qua đó, góp phần tuyên truyền, nâng cao nhận thức của đồng bào các dân tộc thiểu số về công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống của mỗi tộc người. “Hội diễn là sân chơi bổ ích, tạo điều kiện để nhân dân các điểm tái định cư giao lưu, học hỏi trao đổi kinh nghiệm xây dựng và phát triển phong trào văn hóa, văn nghệ ở cơ sở, bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống, cũng như tích cực lao động sản xuất, ổn định cuộc sống trên quê mới…” - Chị Hù Cố Chối, công chức văn hóa xã Kan Hồ (Mường Tè) chia sẻ.

Đồng bộ trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo, sáng tạo trong từng cách làm và phù hợp với tình hình thực tiễn của từng địa phương, từng vùng đồng bào dân tộc thiểu số nên công tác bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa vùng di dân tái định cư trên địa bàn tỉnh Lai Châu đã phát huy tối đa hiệu quả, từ đó góp phần thiết thực bảo tồn sống những giá trị, bản sắc văn hoá tốt đẹp của mỗi dòng họ, tộc người trên miền đất mới tái định cư. 

Nhật Minh