Người cao tuổi đang có nhiều đóng góp tích cực cho xã hội. Ảnh: Khánh Ngọc

2 vấn đề, 1 mối quan tâm

"Già hóa dân số" hiện là vấn đề của toàn cầu, không chỉ tập trung ở riêng một số quốc gia nào. Nhờ những thành tựu lớn về y tế và điều kiện sống, nên tuổi thọ con người cao hơn hẳn so với trước đây. Xu hướng này là một thay đổi tất yếu, mang tính tích cực, song, cũng kèm theo nhiều thách thức phát sinh, liên quan đến việc đảm bảo an sinh xã hội cho người cao tuổi (NCT) và mọi khía cạnh của đời sống kinh tế - xã hội.

Dự tính, trong vòng 50 năm tới, số lượng NCT trên thế giới sẽ tăng từ khoảng 600 triệu lên đến gần 2 tỷ người. Hiện nay, cứ 10 người thì có 1 người 60 tuổi trở lên, đến năm 2050, tỷ lệ này sẽ là 1:5 và đến năm 2150 sẽ là 1:3. Chính thức bước vào giai đoạn "già hóa dân số" từ năm 2011, dự báo đến năm 2030, 1/5 dân số Việt Nam sẽ đạt 60 tuổi trở lên và tỉ lệ này sẽ là 1/3 vào năm 2050.

Nếu "già hóa dân số" là xu thế tất yếu, mang tích tích cực, chỉ đòi hỏi xã hội sự thích ứng để phù hợp, thì mất cân bằng giới tính khi sinh là vấn đề cần phải loại bỏ. Theo nghiên cứu của các chuyên gia, nguyên nhân sâu xa của thực trạng này liên quan đến NCT, bắt nguồn từ tư tưởng bất bình đẳng giới: Sinh con trai để có người thừa kế, nối dõi tông đường, phụng dưỡng bố mẹ già.

Từ quan niệm này của người Việt Nam, nhìn sang các nước trong khu vực như Hàn Quốc và Trung Quốc. Hàn Quốc là quốc gia đầu tiên kiểm soát được vấn đề mất cân bằng giới tính khi sinh, bởi họ có rất nhiều chính sách hỗ trợ, tập trung nâng cao vị thế của phụ nữ và trẻ em gái, đảm bảo quyền bình đẳng của người phụ nữ trong gia đình và ngoài xã hội.

Từ đó khẳng định, việc chăm sóc NCT không nhất thiết phải trông cậy vào con trai, hay đông con. Còn ở Trung Quốc, quốc gia đông dân nhất thế giới thì họ lại tập trung những chính sách hỗ trợ, chế độ ưu tiên cho gia đình sinh con một bề là gái; tạo điều kiện công việc cho những đứa bé gái khi lớn lên; trợ cấp lương hưu để họ yên tâm với tuổi già mà không cần dựa vào con cái.

Qua những phân tích trên có thể thấy, NCT đang là trung tâm của những vấn đề then chốt trong cơ cấu dân số, là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển bền vững của đất nước. NCT là một thành tố tiếp tục tham gia vào đời sống xã hội như những công dân với đầy đủ các quyền của mình. Trong bối cảnh toàn thế giới vừa mới phê chuẩn các Mục tiêu phát triển bền vững thì vấn đề NCT càng trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Điều này đòi hỏi chúng ta phải hành động và suy ngẫm lại cách nhìn và đánh giá về NCT để phát huy tối đa những lợi thế của họ.

NCT không phải gánh nặng mà là động lực để phát triển

Thực tế ở Việt Nam, cũng giống như nhiều quốc gia nông nghiệp khác, trong quan niệm truyền thống, nói đến NCT là nói đến tuổi già, đến sự suy giảm về sức khỏe và cần được quan tâm, chăm sóc. Tuy nhiên, trước với sự phát triển của xã hội hiện đại, hình ảnh NCT đã trở nên năng động hơn bằng việc tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội, thể dục thể thao... Mặc dù vậy, trong suy nghĩ của cộng đồng, NCT vẫn chưa có được vị trí và vai trò tương xứng với những đóng góp của họ cho gia đình và xã hội.

Như chia sẻ của nhiếp ảnh gia Na Sơn - tác giả của 15 bộ ảnh cùng 15 câu chuyện kể về NCT đã được đánh giá rất cao trong triển lãm "Không khoảng cách" vừa được tổ chức cuối tháng 9 vừa qua, tại Hà Nội nhân kỷ niệm Ngày Quốc tế Người cao tuổi 1-10. Qua triển lãm, khẳng định NCT thực sự đang có vị trí rất lớn đảm bảo sự ổn định và phát triển mọi mặt của đất nước.

Trong quá trình rong ruổi ghi hình trên mọi miền của Tổ quốc, tác giả Na Sơn đã đặc biệt ấn tượng khi tới một xã thuộc tỉnh Nam Định, với không gian làng xóm chỉ toàn là người già và trẻ nhỏ. Có những đứa cháu được ông bà chăm bẵm từ 4, 5 tháng tuổi, đến nay, khi đã lớn khôn, vẫn ở với ông bà, bởi bố mẹ chúng rời làng quê, lên thành phố để mưu sinh. Hình ảnh đó không phải là ít trong xã hội hiện đại, khi mà những người trong độ tuổi lao động đang tất bật với công việc xã hội, hoặc tìm kế sinh nhai, không có nhiều thời gian để chăm sóc gia đình và trách nhiệm nặng nề đó không ai có thể gánh vác tốt hơn, đó chính là NCT.

Người cao tuổi trở thành chỗ dựa tinh thần vững chắc cho gia đình và con cháu. Ảnh: Khánh Ngọc

Trong xu thế phát triển hiện tại, NCT đang thực sự có rất nhiều đóng góp không chỉ cho xã hội, mà còn đối với gia đình. Vì thế, quan niệm cho rằng sinh con trai để phụng dưỡng bố mẹ già thì không hoàn toàn đúng, bởi ngược lại, NCT đang phải chăm sóc cho con cháu, chứ không phải là người thụ hưởng tuổi già.

Điều này đặt ra cho xã hội cần phải có cách nhìn nhận mới về mô hình "già hóa dân số" và tăng trưởng kinh tế, cũng như bảo vệ quyền của NCT, hướng tới những suy nghĩ tích cực, xóa bỏ các định kiến, khuôn mẫu về NCT. Không chỉ chính bản thân NCT mà thế hệ trẻ và toàn xã hội cần thấu hiểu những thông điệp: NCT mang lại lợi ích, chứ không phải là gánh nặng cho xã hội; NCT có thể là những thành viên tích cực và năng động trong xã hội; NCT phải được coi là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển xã hội...

Để ứng phó với xu hướng "già hóa dân số", hướng tới các mục tiêu phát triển bền vững thì vấn đề NCT càng quan trọng hơn bao giờ hết, đặt ra cho xã hội phải có sự quan tâm thích đáng đến lớp người này.

Theo bà Rít-su Nác-ken, Quyền Đại diện Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA) tại Việt Nam: "Già hóa dân số không phải là một thảm họa, mà là một cơ hội để chúng ta suy nghĩ về một xã hội mà chúng ta mong muốn, để cả NCT và người trẻ tuổi đều được hưởng cuộc sống hạnh phúc và có cơ hội để phát triển. Việt Nam hoàn toàn có đủ khả năng và công cụ để biến vấn đề già hóa thành thành tựu và cơ hội. Các bạn cần thúc đẩy hơn nữa các cơ hội việc làm, quy định tuổi về hưu linh hoạt và đào tạo kỹ năng nghề nghiệp cho NCT, để giúp họ tăng thu nhập và lợi ích cho tuổi già". Trong khi thực tế ở Việt Nam hiện nay, trên 70% NCT chưa được hưởng các phúc lợi xã hội, họ vẫn phải sống dựa vào con cái.