Giao thương phát triển sẽ trực tiếp góp phần nâng cao thu nhập cho người dân ở miền núi, vùng sâu, vùng xa.

Nhiều cái khó...

Theo đánh giá của Vụ Thương mại biên giới và miền núi (Bộ Công thương), những năm qua, hoạt động thương mại ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo đã có sự khởi sắc. Cơ sở hạ tầng phục vụ cho hoạt động thương mại của khu vực đã được cải thiện đáng kể, giúp ngành thương mại phát triển nhanh chóng, đóng góp tích cực vào sự phát triển kinh tế-xã hội, đảm bảo an ninh, quốc phòng và đời sống của nhân dân ở các địa bàn này. Nhờ đó, diện mạo của vùng trong những năm gần đây có nhiều chuyển biến, kinh tế tăng trưởng, đời sống vật chất và tinh thần của đồng bào dân tộc được nâng lên; sản xuất công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp, nuôi trồng, đánh bắt thủy hải sản đều phát triển so với trước đây.

Sở dĩ thương mại ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo có được những bước tiến đáng kể nêu trên là do hệ thống pháp luật, cơ chế, chính sách về thương mại cơ bản được ban hành, thực sự là công cụ điều chỉnh các hoạt động thương mại ở khu vực này đi đúng hướng, qua đó, góp phần khuyến khích, thu hút số lượng lớn các doanh nghiệp, các hộ gia đình, những thương nhân và cư dân trong khu vực tham gia vào hoạt động thương mại tại địa phương. Cùng với đó, hạ tầng cơ sở dịch vụ thương mại ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo ngày càng được quan tâm đầu tư phát triển. Đặc biệt, trên khu vực biên giới, vùng biển, các bến bãi vận tải, cửa khẩu, cảng biển ngày càng được nâng cấp, mở rộng, tạo điều kiện thuận lợi cho giao lưu kinh tế-thương mại, văn hóa - xã hội.

Tuy nhiên, sự phát triển thương mại, dịch vụ và hệ thống phân phối hàng hóa trên phạm vi cả nước hiện đang bộc lộ những tồn tại, có khoảng cách lớn giữa các vùng miền; ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo, các hoạt động thương mại hàng hóa, dịch vụ còn rất nhiều khó khăn, do nhiều địa phương ngân sách eo hẹp chưa có điều kiện đầu tư đúng mức cho lĩnh vực thương mại; Nhà nước cũng chưa có dự án trọng điểm, tập trung đầu tư cho lĩnh vực phát triển thương mại tại khu vực này.

Qua nghiên cứu kết quả điều tra, khảo sát cho thấy, thương mại hướng tới các vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo chủ yếu mới dừng lại ở đáp ứng nhu cầu lương thực, thực phẩm và các nhu yếu phẩm cần thiết cho đời sống sinh hoạt hàng ngày, cung cấp xăng dầu, vật tư, dụng cụ cho sản xuất của nhân dân. Hoạt động thu mua, tiêu thụ sản phẩm, đặc biệt là các sản phẩm nuôi trồng, đánh bắt còn nhỏ lẻ, tự phát, chưa mang lại hiệu quả kinh tế cho người dân...

Thủ tướng Chính phủ vừa phê duyệt Chương trình phát triển thương mại miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo giai đoạn 2015 - 2020. Chương trình được thực hiện trên phạm vi địa bàn 287 huyện có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn thuộc khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo. Mục tiêu cụ thể của Chương trình là đạt mức tăng trưởng hàng năm về giá trị của tổng mức bán lẻ hàng hóa và dịch vụ ở địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo giai đoạn 2015 - 2020 khoảng 10 - 12%.

Trong tổng số hơn 415 huyện thuộc địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa và 25 huyện đảo, cho thấy, hệ thống giao thông phục vụ nhu cầu đi lại còn khó khăn; hệ thống chợ thưa thớt, được hình thành từ lâu, cơ sở vật chất, diện tích của chợ còn nhỏ hẹp, nhiều chợ không có công trình xử lý rác thải, công trình vệ sinh. Trong đó, tại các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa, hiện có hơn 3.200 chợ và trung tâm thương mại, 44.000 doanh nghiệp hoạt động sản xuất kinh doanh và trên 95.000 hộ, cơ sở sản xuất kinh doanh. Còn tại địa bàn khu vực các huyện đảo và huyện có xã đảo có trên 120 chợ và trung tâm thương mại, với khoảng 3.800 doanh nghiệp hoạt động sản xuất kinh doanh và khoảng 59.000 hộ, cơ sở sản xuất kinh doanh. Xét về số lượng thì hệ thống chợ, siêu thị, doanh nghiệp và cơ sở sản xuất kinh doanh chưa tương xứng với tiềm năng, cơ hội phát triển tại các khu vực này.

Rất cần... "ló cái khôn"

Theo các chuyên gia kinh tế, vấn đề đầu tiên được coi là một trong những động lực chính thúc đẩy kinh tế phát triển là khuyến khích sản xuất hàng hóa và tìm kiếm, mở rộng thị trường tiêu thụ sản phẩm, trong đó, khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo không là một ngoại lệ. Để làm được điều này, ngoài các chế độ ưu đãi và hỗ trợ đầu tư khác theo quy định chung của Chính phủ, các nhà đầu tư cần được thụ hưởng những chính sách ưu đãi riêng của Chính phủ và địa phương về đất, thuế và vốn tín dụng. Tùy từng dự án, nhà đầu tư có thể được giao đất không thu tiền sử dụng đất, giảm tiền sử dụng đất hoặc miễn, giảm tiền thuê đất, thuê mặt nước, được hưởng mức ưu đãi cao nhất theo quy định của pháp luật về thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế giá trị gia tăng, thuế xuất khẩu, thuế nhập khẩu (đối với doanh nghiệp nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao).

Bên cạnh đó, nhà đầu tư cần được ưu tiên xem xét vay vốn với lãi suất ưu đãi hoặc hỗ trợ lãi suất vốn vay thực hiện dự án đầu tư tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo. Các địa phương cũng cần bố trí một khoản ngân sách hỗ trợ kinh phí cho nhà đầu tư trong việc đào tạo nguồn nhân lực, phát triển thị trường, xây dựng thương hiệu; dịch vụ tư vấn và áp dụng khoa học công nghệ...

Bên cạnh đó, để tạo "đòn bẩy" cho nông nghiệp, ngư nghiệp - 2 ngành kinh tế được xem là "xương sống" ở khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa, hải đảo, Chính phủ và các địa phương cũng cần khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này nhiều ưu đãi hơn, tập trung hơn vào các điều kiện, thế mạnh của từng địa phương.

Theo đó, các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực nông nghiệp, ngư nghiệp sẽ được ngân sách Nhà nước thực hiện hỗ trợ sau đầu tư, khi hạng mục đầu tư, gói thầu của dự án hoàn thành thì được giải ngân một phần vốn hỗ trợ theo hạng mục, gói thầu, sau khi dự án hoàn thành đầu tư và được nghiệm thu thì được giải ngân mức vốn hỗ trợ còn lại. Về chính sách hỗ trợ, các doanh nghiệp cần được hỗ trợ san lấp mặt bằng, thuê đất, thuê mặt nước, hỗ trợ lãi suất, nguồn nhân lực, hỗ trợ phát triển vùng trồng trọt tập trung, cây dược liệu, trồng rừng, hỗ trợ đầu tư cơ sở chăn nuôi gia súc, gia cầm, chế biến gỗ rừng trồng, sản xuất giống và nuôi trồng thủy sản, đóng mới, cải hoán, sửa chữa tàu khai thác hải sản xa bờ...

Hệ thống chợ hải sản không chỉ giúp ngư dân tiêu thụ sản phẩm đánh bắt mà còn góp phần thúc đẩy du lịch biển - đảo phát triển.

Tất nhiên, vấn đề cốt lõi nhất vẫn là việc thúc đẩy thương mại miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo thông qua các chính sách khuyến khích phát triển thương nhân, các loại hình doanh nghiệp hoạt động thương mại tại miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo.

Cụ thể, phát huy hiệu quả các doanh nghiệp do chính cư dân khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo quản lý và điều hành; tổ chức trao đổi, học hỏi kinh nghiệm giữa các doanh nghiệp miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo với các thương nhân trong và ngoài nước; xây dựng và phát triển mối quan hệ, liên kết bạn hàng giữa các thương nhân tại khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo cũng như với các thương nhân trong và ngoài nước, đồng thời, chú trọng xây dựng và phát triển hoạt động chợ với khu vực này.

Trước mắt, cần rà soát, đánh giá hiệu quả các hoạt động tại chợ miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo; xây dựng hạ tầng chợ miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo từ ngân sách Trung ương, khuyến khích địa phương kêu gọi hỗ trợ vốn đầu tư phát triển chợ từ các nguồn kinh phí của các tổ chức, đơn vị hợp tác. Làm tốt việc này sẽ tạo ra "lực đẩy" đủ mạnh giúp thu hẹp khoảng cách chênh lệch giữa các vùng miền, đóng góp tích cực vào phát triển kinh tế - xã hội, nâng cao thu nhập của người dân, đảm bảo an ninh - quốc phòng ở miền núi, vùng sâu, vùng xa và hải đảo.