Căng thẳng gia tăng

Những ngày gần đây, Bắc Kinh và Tô-ki-ô đã có những “lời qua tiếng lại” liên quan tới vụ bắt giữ 14 nhà hoạt động xã hội Hồng Công xâm nhập quần đảo tranh chấp Xen-ca-cư/Điếu Ngư, nhằm tái khẳng định chủ quyền của họ đối với vỉa đá trên biển Hoa Đông. Tình hình trở nên phức tạp bởi động thái của các nhà hoạt động xã hội Trung Quốc trùng với chuyến thăm đền Y-a-xư-cư-ni của hai Bộ trưởng Nhật Bản. Vụ việc này kéo theo sự chỉ trích kịch liệt từ phía Bắc Kinh và những phản đối gay gắt của dư luận Trung Quốc vốn cho rằng, Tô-ki-ô nỗ lực minh quan cho quá khứ quân phiệt của Nhật Bản. 

10 công dân Nhật Bản đến thăm và giương cao quốc kỳ nước này trên đảo U-ô-chư-ri, thuộc quần đảo tranh chấp Xen-ca-cư/Điếu Ngư. Ảnh: AP

Trước tình hình này, Chính phủ Nhật Bản đã nhanh chóng trục xuất toàn bộ 14 nhà hoạt động trên. Điều này trái với hồi năm 2010, khi đó thuyền trưởng tàu đánh cá Trung Quốc bị tống giam nhiều tuần, trong khi phía Nhật Bản tìm cách kết tội ông ta. Hệ quả của cuộc xung đột ngoại giao toàn diện này là Bắc Kinh ngừng xuất khẩu đất hiếm cho Nhật Bản, vốn là mặt hàng thiết yếu cho ngành công nghệ cao. Giới phân tích ngoại giao ở Nhật Bản cho rằng, trong thâm tâm, cả Nhật Bản và Trung Quốc đều nóng lòng muốn vụ việc này “chìm xuống” càng sớm càng tốt nhằm tránh lặp lại tình trạng đối đầu như năm 2010.

Trong khi vụ việc còn chưa kịp lắng xuống, ngày 19-8, Trung Quốc cho biết, nước này đã trao cho Đại sứ quán Nhật Bản tại Trung Quốc công hàm phản đối, sau khi 10 công dân Nhật đến thăm và giương cao quốc kỳ Nhật Bản trên đảo U-ô-chư-ri, thuộc quần đảo tranh chấp Xen-ca-cư/Điếu Ngư. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Tần Cương nói rằng, những nhà hoạt động cánh hữu Nhật Bản đã “xâm phạm trái phép chủ quyền lãnh thổ Trung Quốc”, đồng thời yêu cầu Tô-ki-ô ngừng ngay các hành động tương tự. Theo ông Tần Cương, phía Nhật Bản cần phải giải quyết tình huống nảy sinh một cách thỏa đáng, tránh những hành động làm phương hại nghiêm trọng đến mối quan hệ song phương. 

Những vụ việc trên diễn ra chưa đầy một tuần sau khi tàu tuần duyên Ru-sơ của Mỹ truy bắt một tàu cá Trung Quốc vì đã đánh bắt 40 tấn cá bằng loại lưới bị cấm trên biển Thái Bình Dương mà không có giấy phép đăng ký. Trước đó, ngày 11-7, Nhật Bản cũng đã triệu Đại sứ Trung Quốc tại nước này để phản đối vụ 3 tàu tuần tra Trung Quốc đi vào vùng biển gần quần đảo tranh chấp. Trong khi đó, phía Trung Quốc tuyên bố không chấp nhận bất cứ tuyên bố phản đối nào từ phía Nhật Bản liên quan tới hoạt động tuần tra gần đây của các tàu ngư chính Trung Quốc trên các vùng lãnh hải ngoài khơi quần đảo Điếu Ngư.

Thăng trầm quan hệ Trung - Nhật

Đây không phải là lần đầu tiên quan hệ Trung Quốc - Nhật Bản căng thẳng vì những tranh chấp chủ quyền biển đảo. Là hai quốc gia quan trọng trong khu vực Đông Bắc Á nói riêng và châu Á nói chung, nhưng mối quan hệ giữa Trung Quốc và Nhật Bản lại trải qua rất nhiều thăng trầm kể từ vài thập kỷ trước. Từ năm 2001 đến 2006, căng thẳng lên cao, không hề có chuyến viếng thăm nào giữa hai nước và quan hệ trở nên băng giá vào năm 2005 với các cuộc phản đối và tẩy chay các sản phẩm của Nhật trên khắp Trung Quốc.

Tuy nhiên, với nỗ lực cải thiện quan hệ song phương, mối quan hệ giữa hai nước đã dần được cải thiện một cách rõ rệt, đặc biệt là sau chuyến thăm Nhật Bản của Thủ tướng Trung Quốc Ôn Gia Bảo hồi tháng 4-2007. Trung Quốc là thị trường rộng lớn cho ngành công nghiệp xe hơi và sản xuất các thiết bị công nghệ cao của Nhật Bản. Ngoài ra, Trung Quốc hiện là đối tác thương mại lớn nhất của Nhật Bản. Trong khi đó, Nhật Bản trở thành đối tác có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) lớn thứ ba của Trung Quốc.

Tuy nhiên, trái với sự phát triển của mối quan hệ kinh tế, quan hệ chính trị giữa Trung Quốc và Nhật Bản vẫn còn nhiều khúc mắc do các vấn đề liên quan đến quá khứ như: Vấn đề sách giáo khoa, các chuyến thăm viếng đền Y-a-xư-cư-ni của người đứng đầu Chính phủ Nhật Bản, vấn đề nô lệ tình dục cũng như trách nhiệm của Nhật Bản trong cuộc chiến tranh thế giới và đặc biệt là việc tranh chấp lãnh thổ tại vùng biển Hoa Đông.

Có thể thấy, cuộc tranh chấp Trung Quốc và Nhật Bản về chủ quyền đối với quần đảo Xen-ca-cư/Điếu Ngư đã bùng phát thành chuyện thời sự gay cấn giữa hai nước và chính trị an ninh ở khu vực thời gian qua. Song, với nhiều lợi ích ràng buộc, chắc chắn hai đầu tàu kinh tế thế giới không thể để những tranh chấp nhỏ làm ảnh hưởng lớn đến quan hệ hai nước.