Biên phòng - Sau khi lệnh Tổng khởi nghĩa được ban bố, đến ngày 14 và 15-8-1945 đã lan rộng khắp tỉnh Quảng Ngãi. Trên con đường dẫn lên cửa Đông, đám lính Nhật ngồi chĩa súng vào đoàn người tuần hành nhưng không dám manh động, vì dòng người đi như thác đổ, không sợ súng Nhật. Mọi người đồng thanh hát bài tuốt gươm thiêng cho nước nhà mừng độc lập.
 |
| Ông Nguyễn Tý, nhân chứng dẫn đầu đoàn người tiến bước trước họng súng của lính Nhật. Ảnh: Tư liệu |
Tại cánh Đồng Vàng của xã Nghĩa Dõng, tiếng hô đi đều một hai vang lên hàng đêm. Ông Quách Tạo là người Hoa phụ trách việc huấn luyện kiếm thuật cho Việt Minh, còn võ sư Nguyễn Tý thì huấn luyện võ thuật. Vợ ông Tý nấu một nồi đậu đen to để bồi dưỡng cho anh em tập đêm. Võ sư Nguyễn Tý còn được du kích Ba Tơ mời đi tập võ các đội viên ở nhiều địa phương để chờ cơ hội nổi dậy tham gia cướp chính quyền.
Đúng 16 giờ, ngày 14-8-1945, tiếng trống khởi nghĩa vang lên từ Thi Phổ Nhất (Mộ Đức) nơi đóng cơ quan của Tỉnh ủy Quảng Ngãi, rồi nhanh chóng lan đến các nơi. Mệnh lệnh được truyền đến đâu thì lập tức nhân dân các địa phương vũ trang gậy gộc cùng với các tổ chức tự vệ cứu quốc và du kích cứu quốc dưới sự lãnh đạo của các tổ chức Đảng và Việt Minh vùng lên khởi nghĩa.
Ông Đoàn Đốc, một thầy giáo bình dân học vụ tại xã Nghĩa Dõng kể lại: "Cả đoàn người vừa đi vừa hát, vừa phất cờ hô ủng hộ Việt Minh rầm rộ. Lúc đó, tại cửa Đông thành Quảng Ngãi, bọn lính Nhật ngồi trong lô cốt và trên bục chĩa súng vào đoàn người, nhưng không dám nổ súng".
Những thầy dạy võ thời đó cũng có nhiều đóng góp cho cuộc Tổng khởi nghĩa bằng việc dạy võ, huy động nhân dân tham gia, dẫn đầu đoàn tiến vào thành Quảng Ngãi. Ông Đoàn Đốc nhớ lại, võ sư Nguyễn Tý cầm cờ dẫn đầu dòng người từ các xã phía Đông kéo lên.
Trước Ngân hàng Trung Việt trên đường Lê Trung Đình, ông võ sư cầm cờ đứng bên hàng quân du kích Ba Tơ đang hát vang bài ca cổ động quần chúng: "Tuốt gươm thiêng vung cho nước nhà, khiến dân Việt Nam thoát khỏi ách xưa, Hồ Chí Minh anh hùng bao năm tranh đấu, cho dân Việt Nam thoát khỏi lầm than…".
Từ chiều và đêm 14-8, hầu hết các làng, xã dọc đường Quốc lộ 1, các lực lượng khởi nghĩa và nhân dân Quảng Ngãi đã vùng dậy giành chính quyền. Cho đến đêm 15-8, hầu hết các làng, xã, phủ, tổng, huyện, kể cả thị xã Quảng Ngãi và đảo Lý Sơn, nhân dân đã nổi dậy giành quyền làm chủ.
Ngày 15-8-1945, Tỉnh ủy Quảng Ngãi ra Chỉ thị thành lập chính quyền cách mạng ở các làng, tổng, phủ, huyện, tỉnh. Trong phương án tổng khởi nghĩa, lực lượng của ta đã đề phòng lính Nhật nổ súng đàn áp. Vì vậy, các tổ Việt Minh được lệnh ém gần sát các lô cốt địch, nếu quân Nhật nổ súng thì xung phong quyết tử để bảo vệ đoàn biểu tình.
Đêm 15-8, lực lượng khởi nghĩa thu toàn bộ hồ sơ của Sở mật thám. Tên Bùi Trọng Lệ là Chánh Sở mật thám chạy trốn và bị bắt. Đến đêm 16-8, quân khởi nghĩa đánh chiếm dinh Tỉnh trưởng và các cơ quan trực thuộc ngụy quyền, kể cả kho bạc. Tỉnh trưởng Lương Trọng Hối phải giao nộp toàn bộ ấn tín, tiền bạc, vũ khí cho cách mạng. Lực lượng khởi nghĩa bắt giữ Lương Trọng Hối để liên lạc, đàm phán với Nhật.
Đến chiều 25-8-1945, Việt Minh Quảng Ngãi và Nhật đã ký vào bản giao ước theo ba điều kiện của cách mạng nêu ra: "Quân Nhật không can thiệp vào nội trị Việt Nam và các cuộc vận động quần chúng của Việt Minh; Việt Minh không xâm phạm quân Nhật, dán yết thị và truyền đơn chống quân Nhật; quân Nhật tuyệt đối không đánh nhân dân Việt Nam và quân đội Việt Nam, quân đội Việt Nam hoặc nhân dân Việt Nam tự ý đánh quân Nhật thì quân Nhật sẽ kiên quyết đối phó...".
Như vậy, chỉ trong 3 ngày, cuộc Tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám năm 1945 ở Quảng Ngãi đã giành được thắng lợi to lớn. Đến rạng sáng 30-8-1945, hàng chục vạn quần chúng từ khắp các địa phương trong tỉnh kéo về tỉnh lỵ cùng quần chúng nhân dân ở thị xã Quảng Ngãi tham dự mít-tinh chào mừng lễ ra mắt Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời do ông Trần Toại làm Chủ tịch. Tỉnh Quảng Ngãi lúc này mang tên Lê Trung Đình, người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa đầu tiên của phong trào Cần vương ở Quảng Ngãi và Nam Trung bộ.
Sau thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa, phong trào "diệt giặc đói, giặc dốt, khuyến khích nền thể dục quốc dân làm cho nòi giống ngày càng thêm mạnh" được triển khai thực hiện. Thời điểm này, Chính phủ lâm thời nước Việt Nam dân chủ cộng hòa đã ra sắc lệnh thành lập Nha thể dục Trung ương.
Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng ra lời kêu gọi: “Mỗi một người dân yếu ớt là làm cho cả nước yếu ớt một phần, mỗi một người dân khỏe mạnh là góp phần cho cả nước mạnh khỏe". Tại Quảng Ngãi, phong trào toàn dân tập thể dục đã được phát động rộng rãi. Dù cuộc sống còn khó khăn trăm bề, nhưng địa phương đã thành lập nhiều đội bóng đá nổi tiếng như đội Ba Tơ. Các cầu thủ nổi tiếng thời bấy giờ như: Ba Thân, Tý Bồ, Tạ Khôi.
Khắp các làng quê Quảng Ngãi, tại các ngã ba đường đều có chốt kiểm tra chữ. Chữ được viết lên trên những chiếc nia tròn treo đầu đường. Cán bộ Việt Minh kiểm tra bài, ai thuộc chữ thì đi qua, nếu không thì về nhà học tiếp. Người dân đều nhất loạt ủng hộ phong trào bình dân học vụ, diệt giặc dốt của Cụ Hồ đề ra.
