Một ngôi nhà cổ trên đảo Lý Sơn.

Theo thống kê, huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi hiện còn 24 ngôi nhà cổ được làm cách đây 150 - 200 năm. Những thế hệ kế cận ở trong những ngôi nhà cổ này vừa bảo quản khung nhà trước sự bào mòn của thời tiết khắc nghiệt, đồng thời lưu giữ những câu chuyện về các thế hệ cha ông đã khai lập đảo, bám biển Hoàng Sa hàng trăm năm trước.

Cuối năm 2014, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi đã tổ chức cho các hộ có nhà cổ ở đảo Lý Sơn ra thị xã Hội An, tỉnh Quảng Nam tham quan mô hình du lịch nghỉ tại nhà (homestay). Cách cầm tay chỉ việc đó làm cho người dân đảo Lý Sơn nhận thấy được những ngôi nhà cổ càng về sau thì càng giá trị, có thể mang lại nguồn thu nhập. Nhận thức được giá trị, người dân sẽ tự tu bổ và giữ gìn nhà cổ tốt hơn.

Ở đảo Lý Sơn, ngôi nhà cổ được nhiều du khách ghé tham quan nhất, đó là nhà của ông Dương Định ở thôn Tây, xã An Hải. Ngôi nhà có kết cấu theo kiểu nhà rường đắp đất, kèo nhà được chạm trổ hình đầu rồng, chim phụng. Trước bàn thờ được gắn các hoành phi câu đối. Nhà có tổng diện tích 250m2, vẫn còn khá nguyên vẹn. Vào mùa nắng, những chậu hoa sứ đỏ nở rộ trước khoảnh sân rộng càng tôn thêm giá trị cho ngôi nhà.

Một ngôi nhà cổ khác ở xã An Vĩnh trở thành bảo tàng thu nhỏ, đó là nhà của cụ Võ Hiển Đạt. Du khách đến đây chiêm ngưỡng nhà cổ và còn được nghe cụ Đạt kể chuyện Lý Sơn trong quá khứ. Đó là câu chuyện về truyền thống đánh bắt, cách làm ghe câu chở lính ra Hoàng Sa, nghề đánh bắt cá chuồn, các lễ tục ở đảo, lễ khao lề thế lính Hoàng Sa, Cù Lao Ré thời Pháp thuộc với cái tên Polu Canton, được cụ tặng cho câu đối thư pháp… Còn tại nhiều nhà cổ thờ của các binh phu Hoàng Sa, du khách đến ở lại có thể được xem cây gia phả dán trên tường, trên đó có tên tuổi của những người thế hệ trước từng đi lính Hoàng Sa cho triều đình.

Theo các nhà nghiên cứu, nhà cổ ở đảo Lý Sơn được làm theo kiến trúc miền Trung Trung Bộ, cột kèo chạm khắc các họa tiết, hoa văn theo kiểu tứ linh: Long - lân - quy - phụng. Kiến trúc nhà có sự giao thoa với nhà cổ ở Huế. Vì trước năm 1945, triều đình cử quan bang tá từ kinh thành luân phiên ra trấn giữ đảo, là vị quan to nhất có toàn quyền trong việc trị dân. Viên quan này dạy cho người dân những nghi lễ thờ cúng, kỹ nghệ chạm khắc, trang trí nhà cửa. Hiện nay, nhiều nhà dân trên đảo vẫn thích liên hệ ra tận Huế để mua tủ thờ về đặt trong nhà.

Du khách ra đảo chiêm ngưỡng nhà cổ, nhưng nhà cổ trên đảo giờ đây đã có một số chi tiết thay đổi so với nguyên bản, đó là mái rường đắp đất được thay bằng tôn xi măng. Trước đây, người dân chở đất từ miệng núi lửa về trộn với cỏ để biến thành hỗn hợp "bê tông". Đất được đổ lên mái lèn chặt bằng vồ như miếng bánh dày 10cm. Tranh được lợp lên trên. Mái nhà kiểu này có tác dụng là nếu tranh bị bốc hỏa thì vẫn cứu được phần nhà. Tường của những ngôi nhà cổ được thay vì bao đất sét và rơm bên ngoài như nhà tranh ở nông thôn, thì nay người dân đảo sử dụng đá núi lửa, đá san hô, vôi, nhựa tơ hồng, bời lời để tạo sự kết dính ốp tường.

Năm 2014, huyện đảo Lý Sơn thu hút 36.620 lượt du khách đến tham quan, tăng hơn 30% so với năm ngoái. Năm 2015, tỉnh Quảng Ngãi đặt mục tiêu thu hút 600.000 lượt khách và xác định điểm thu hút chủ yếu là đảo Lý Sơn.

Ở trong ngôi nhà cổ, du khách còn được trải nghiệm bằng câu chuyện về cướp một thời đi thành từng đạo quân đông đảo và hoành hành dữ dội trên biển. Người dân ở đảo vừa chống cự, vừa lo phòng thủ.

Trong sách Đại Nam thực lục chính biên có viết: "Năm 1843, thuyền giặc có đến 20 chiếc đến đóng ở cửa Đại Chiêm (Quảng Nam), bị đánh đuổi, thuyền giặc qua cửa biển Sa Kỳ cướp lấy binh khí, đốt cháy các nhà dân ở Lý Sơn, bị hải quân triều đình đánh đắm 2 chiếc. Năm 1867, thuyền giặc gồm 22 chiếc vào cửa Sa Kỳ lên trên cạn (hơn 300 tên), quan tỉnh Quảng Ngãi phối hợp với quân viện ở tỉnh Man cùng đánh…".