Một góc căn cứ hải quân Goan-ta-na-mô nhìn từ trên cao (Căn cứ Goan-ta-na-mô gồm 2 phần: Một sân bay và một căn cứ chính phục vụ hậu cần chiến lược cho Hạm đội hải quân Mỹ ở Đại Tây Dương và hỗ trợ các hoạt động chống buôn lậu ma túy ở Ca-ri-bê). Ảnh: UPI

Trở ngại đến từ quá khứ

Trong cuộc họp báo chung ngày 20-7, tại trụ sở Bộ Ngoại giao Mỹ với người đồng cấp Giôn Ke-ri, Ngoại trưởng Cu-ba Bru-nô Rô-đri-ghết - người trước đó vừa làm chủ trì lễ thượng cờ Cu-ba tại trụ sở phái Bộ Ngoại giao Cu-ba ở Oa-sinh-tơn - đã chỉ trích việc Mỹ tiếp tục chiếm đóng trái phép vịnh Goan-ta-na-mô của Cu-ba làm căn cứ hải quân, đồng thời nhấn mạnh rằng, việc dỡ bỏ hoàn toàn các biện pháp bao vây cấm vận, trao trả lại lãnh thổ Goan-ta-na-mô, tôn trọng đầy đủ chủ quyền của Cu-ba... là các yếu tố quan trọng thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ song phương.

Căn cứ hải quân Goan-ta-na-mô của Mỹ ở phía Đông Cu-ba là một yếu tố không thể xem nhẹ trong tiến trình bình thường hóa quan hệ hai nước. Cu-ba luôn yêu cầu khôi phục chủ quyền của đảo quốc này đối với phần lãnh thổ đang bị Mỹ chiếm đóng trái phép làm căn cứ quân sự. Tuy nhiên, khi được hỏi liệu có thể hình dung một ngày Mỹ từ bỏ căn cứ quân sự gây tranh cãi này hay không, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ A-stơn Ca-tơ đã nói rằng "không có triển vọng hay kế hoạch nào" đối với căn cứ hải quân này.

Có diện tích 117,6km2 và cách bờ biển bang Mai-a-mi của Mỹ khoảng 1.300km, Goan-ta-na-mô là một cảng nước sâu tự nhiên, có thể tiếp nhận tàu cỡ lớn. Nhiều thập kỷ qua, Mỹ luôn khẳng định quyền "thuê vô thời hạn" khu vực này theo các Hiệp ước Mỹ - Cu-ba năm 1903 và 1934. Sau khi Cách mạng Cu-ba thành công năm 1959, chính quyền của Chủ tịch Phi-đen Ca-xtơ-rô đã nhiều lần đòi Mỹ phải trao trả phần lãnh thổ này cho Cu-ba.

La Ha-ba-na cho rằng, các hiệp ước trên được thiết lập dựa trên sự đe dọa sử dụng vũ lực, vi phạm luật pháp quốc tế, đồng thời lên án sự tồn tại của nhà tù bên trong căn cứ Goan-ta-na-mô, còn được biết đến với tên gọi "Gitmo", nơi giam giữ các nghi can khủng bố. Cho tới nay, một số nhà lập pháp tại đồi Ca-pi-tôn đã có nhiều ý kiến khác nhau về việc phải làm gì đối với cơ sở giam giữ và tra tấn tù nhân khét tiếng này.

Hy vọng cuối cùng? 

Khi lên nhậm chức tháng 1-2009, Tổng thống Ba-rắc Ô-ba-ma từng hứa đóng cửa nhà tù quân sự ở Goan-ta-na-mô vì cho rằng, nhà tù này đã và đang làm tổn hại đến hình ảnh của nước Mỹ trên toàn cầu. Tuy nhiên, đến nay, ông vẫn chưa hiện thực được cam kết đó, một phần do những trở ngại từ Quốc hội và Cơ quan Tình báo Trung ương (CIA) Mỹ. Thượng viện Mỹ cũng chưa bao giờ công bố các báo cáo đầy đủ về việc đóng cửa Goan-ta-na-mô.

Nhằm thực hiện cam kết chấm dứt một trong những vấn đề gây tranh cãi cả ở trong và ngoài nước Mỹ, chính quyền của Tổng thống Ô-ba-ma mới đây đã bổ nhiệm ông Li U-lo-xki, cựu Giám đốc Trung tâm về các mối đe dọa xuyên quốc gia thuộc Hội đồng An ninh quốc gia (NSA), làm đặc phái viên thực thi kế hoạch đóng cửa nhà tù Goan-ta-na-mô - một vị trí bị bỏ trống suốt nửa năm qua.

Nhiệm vụ chủ yếu của ông U-lo-xki là chỉ đạo các nỗ lực ngoại giao, tham khảo ý kiến các nước bạn bè và đối tác nước ngoài cũng như các Ủy ban của Quốc hội Mỹ, để có thể đóng cửa cơ sở giam giữ ở Goan-ta-na-mô vào thời điểm thích hợp, phù hợp với các lợi ích và an ninh của người dân Mỹ.

Hơn một thập kỷ sau ngày mở cửa (tháng 1-2002) và 8 năm kể từ khi Tổng thống Ô-ba-ma hứa đóng cửa nhà tù Goan-ta-na-mô, Nhà Trắng vẫn hy vọng cam kết ngoại giao này sẽ được thực hiện. Và ông U-lo-xki, người vừa được chỉ định làm đặc phái viên của Ngoại trưởng Mỹ phụ trách sứ mệnh khó khăn này, được xem là hy vọng cuối cùng của chính quyền Ô-ba-ma.

Biểu tình trước Nhà Trắng ngày 5-6-2015 đòi đóng cửa nhà tù Goan-ta-na-mô.  Ảnh: AP

Nằm ở cửa ngõ phía Bắc vùng biển Ca-ri-bê, Cu-ba nói chung và vịnh Goan-ta-na-mô nói riêng có vị trí chiến lược vô cùng quan trọng. Việc có một căn cứ hải quân tại đây giúp Mỹ triển khai sức mạnh quân sự ở Ca-ri-bê và ngăn chặn bất cứ ai muốn chiếm vị trí chiến lược này, đe dọa lợi ích kinh tế, thương mại cũng như an ninh quốc gia của Mỹ. Do đó, để đưa ra quyết định chấm dứt hoat động của Mỹ tại đây là điều khó có thể xảy ra, ít nhất là trong tương lai gần. Cho đến nay, các cuộc đàm phán giữa Mỹ và Cu-ba về bình thường hóa quan hệ vẫn chưa hề có bất cứ tiến triển nhỏ nào trong vấn đề này.

Dù vậy, vẫn có những ý kiến bày tỏ sự lạc quan, như bà Bác-ba-ra Bơ-nát - Giám đốc điều hành Hiệp hội chống tra tấn - cho rằng, Mỹ sẽ không thể trốn tránh được việc đóng cửa nhà tù Goan-ta-na-mô. Bà nêu rõ: "Sớm hay muộn họ cũng sẽ phải đóng trại giam này",  đồng thời hy vọng "Tổng thống Ô-ba-ma sẽ làm việc này trước khi kết thúc nhiệm kỳ hai… bởi chính ông từng thừa nhận việc không đóng cửa nhà tù Goan-ta-na-mô là một thất bại trong nhiệm kỳ đầu".