Ấm no đã về với bản Sài Khao

Tiếng khèn Mông ngân vang, ngân xa giữa bao la núi rừng như níu giữ chúng tôi ở lại cùng với Sài Khao để hiểu hơn cái tình và lòng hiếu khách của người Mông. Trưởng bản Vàng A Sú tiếp chúng tôi trong căn nhà của mình, bên chén rượu ngô thơm nồng, ông kể cho chúng tôi nghe về Tết của bà con trong bản. Vào khoảng thập niên 80 của thế kỷ trước, 30 hộ dân người dân tộc Mông ở Phù Yên (Sơn La) cùng nhau di cư tìm vùng đất mới sinh sống. Đoàn người cứ đi, đi mãi và cũng tìm được cho mình một vùng đất để dựng nhà, cùng khai phá đất đai và sinh sống.

Đến nay, bản Sài Khao đã có 86 hộ dân, họ định canh, định cư nơi mảnh đất này cùng chung sống đoàn kết và hòa thuận. Người Mông ở Sài Khao đã không còn phải lo cái đói mùa giáp hạt như trước nữa, cuộc sống đã no đủ hơn nhiều khi cây ngô, cây lúa tươi tốt và chăn nuôi gia súc, gia cầm phát triển. Họ vẫn còn giữ lại cho dân tộc mình những nét đẹp truyền thống và cùng xóa bỏ những tập tục lạc hậu.

Trong câu chuyện với chúng tôi, Trưởng bản Vàng A Sú không giấu niềm vui về một Sài Khao no ấm hôm nay. Trước đây, người Mông ở Sài Khao ăn Tết kéo dài cả tháng, mổ nhiều trâu bò, lợn gà tốn kém, lãng phí. Người Mông có thói quen chỉ làm một mùa nương rẫy mỗi năm nên cứ sau tháng 10 âm lịch thì mọi người đều ở nhà, không đi làm nương nữa. Cây ngô, cây lúa trên nương chẳng đủ giúp đồng bào vượt qua cái đói mùa giáp hạt. Trưởng bản Vàng A Sú nói: "Trước đây, đồng bào Mông chúng tôi ăn Tết kéo dài cả tháng, tổ chức tốn kém lắm. Đến khi qua Tết, chưa kịp trồng vụ mới thì cái đói lại ập về, có một số nhà chẳng còn hạt gạo trong thùng nữa, phải đi vay nấu cháo ăn thôi".

Đó là câu chuyện của những năm trước, còn bây giờ người Mông ở Sài Khao ăn Tết đơn giản hơn, tùy vào điều kiện của mỗi gia đình để tổ chức ăn Tết to hay nhỏ. Sau những ngày ăn Tết vui vẻ, bà con lại trở về với công việc thường ngày của mình, cùng nhau đi làm nương rẫy, chăn nuôi gia súc, gia cầm và hái cây đót trên những ngọn đồi cao mang xuống phố huyện bán lấy tiền mua gạo. Anh Vàng A Sỹ, ở cùng bản cũng hồ hởi khoe với tôi: "Năm nay cây ngô, cây lúa tốt tươi, con gà, con lợn cũng không bị bệnh dịch nên nhà ta ăn Tết vui hơn mọi năm. Cũng ăn Tết đơn giản thôi, không tốn kém và kéo dài nữa vì còn ra phố huyện cùng ăn Tết Nguyên đán với các dân tộc khác nữa mà".

Những nhà có điều kiện trong bản cũng sẽ ăn Tết to hơn, sẽ mổ lợn, gà và mời bà con trong bản đến chung vui. Còn những gia đình kinh tế khó khăn hơn thì sẽ cùng chung nhau ăn Tết, cùng chúc nhau một năm mới ấm no, vui vẻ, cùng nhau múa hát, chuyện trò bên chén rượu ngô thơm nồng. Người Mông ở Sài Khao hôm nay đã không còn bỏ đất, bỏ rừng mà đi nữa, họ định canh, định cư trên mảnh đất này để cùng nhau đón những cái Tết yên vui.

Tết ở Sài Khao không có đêm giao thừa

Theo chân Vàng A Sỹ về nhà ăn Tết theo lời mời hồ hởi của anh, chúng tôi như thấy lòng ấm lại sau quãng đường gió bụi và giá rét. Cùng Vàng A Sỹ chuẩn bị đón một cái Tết sớm, chúng tôi mới thấy được những nét độc đáo trong Tết của đồng bào dân tộc Mông ở Sài Khao.

Vào ngày này, đàn ông thường dậy sớm và làm hết mọi việc trong gia đình. Bởi họ quan niệm đàn ông là trụ cột trong nhà, họ sẽ lo toan những việc hệ trọng. Cũng như bao gia đình khác trong bản, những ngày này, đàn ông trong nhà Vàng A Sỹ tất bật chuẩn bị làm các việc như mổ lợn và làm những mâm cỗ thịnh soạn để mời anh em họ hàng và bà con dân bản cùng đến ăn Tết với gia đình mình, cùng chung nhau ly rượu mừng năm mới và dành cho nhau lời chúc tốt đẹp nhất về một năm mới no đủ, yên bình. Còn những người phụ nữ sẽ cùng nhau ngồi thêu thùa những bộ váy hoa sặc sỡ nhất để đi chơi Tết.

Nếu như trong mâm cỗ ngày Tết của người Kinh không thể thiếu bánh chưng, bánh tét thì trong mâm cỗ của người Mông không thể thiếu bánh giầy để cúng tổ tiên. Bởi họ quan niệm, bánh giầy tròn là tượng trưng cho mặt Trăng, mặt Trời, là khởi nguồn của vạn vật. Vì vậy, việc làm bánh giầy cũng như con cháu tỏ lòng hiếu kính với tổ tiên, tạ ơn trời đất, cầu cho một năm mưa thuận gió hòa, vạn vật sinh sôi nảy nở.

Ông Giàng A Tống, một cao niên trong bản cho biết: "Người Mông chúng tôi không có đêm giao thừa như các dân tộc khác. Khi nào con gà trống cất tiếng gáy đầu tiên của sáng mùng một chính là thời điểm bắt đầu một năm mới. Khi đó người đàn ông lớn tuổi trong nhà sẽ đọc bài cúng tổ tiên, tạ ơn trời đất". Người Mông cũng ăn Tết trong 3 ngày, tùy vào từng nhà mà tổ chức ăn Tết vào 3 ngày nào trong tháng, nhưng thường là tổ chức vào 3 ngày đầu tiên của tháng âm lịch khi kết thúc một mùa rẫy.

Người Mông cũng quan niệm, trong những ngày Tết, mọi người được nghỉ ngơi, các dụng cụ lao động sản xuất cũng được nghỉ ngơi. Vì thế, họ dán giấy vào các dụng cụ và thờ cúng chúng như một sự tri ân "những người bạn" đồng hành trong lao động sản xuất, cầu cho một năm mới được mùa, cây lúa, cây ngô tươi tốt. Tết là dịp để dân bản đi thăm hỏi nhau, dành tặng nhau những lời chúc tốt đẹp nhất cho một năm mới yên vui, no ấm. Những ngày sau đó, cả bản cùng nhau chơi những trò chơi truyền thống. Trên khoảnh đất rộng của bản, các chàng trai, cô gái cùng nhau chơi ném pao, tung còn, múa khèn, đẩy gậy… Tiếng nói cười của những cô gái, tiếng khèn của chàng trai Mông như phá vỡ cái tĩnh mịch của núi rừng.

Đêm Sài Khao xuống nhanh cùng với cái lạnh buốt da thịt. Những cơn mưa phùn lất phất của những ngày đông giá rét trên triền núi cao, nhưng chúng tôi vẫn thấy lòng mình như ấm lại bởi cái tình, lòng hiếu khách của người Mông nơi đây. Đôi chân như muốn ở lại với Sài Khao cùng thưởng thức chén rượu ngô thơm nồng bên ánh lửa, bên những người dân bản thật thà, chất phác.

Linh Nga