Đình làng Quan Lạn -  nơi thờ cúng những vị tướng, như sợi chỉ đỏ nối quá khứ với hiện tại.

Chuyện kể trên vịnh Bái Tử Long

Chúng tôi xuất phát từ cảng Cái Rồng ra xã đảo Quan Lạn bằng tàu cánh ngầm vào một buổi sáng cuối năm rét cắt da cắt thịt. Những con tàu cánh ngầm như chú "ngựa biển" trong thần thoại Hy Lạp lướt trên mặt nước, để lại đằng sau những con sóng trắng như những "sợi dây" nối đảo xa với đất liền. Như hiểu tâm trạng lo lắng của những người chưa quen với sóng gió, Trung tá Nguyễn Thế Thảo, Chính trị viên Đồn BP Quan Lạn giới thiệu, đại ý rằng, mới dăm bảy năm trước thôi, mỗi lần có việc về đất liền đi lại gian nan lắm. Tàu chợ ngày một chuyến, chạy chậm mà lúc nào cũng đông người, đến muộn chút là lỡ chuyến, đã vậy phải hơn 3 tiếng đồng hồ mới về đến đất liền. Nhưng giờ xã đảo đã được trang bị 10 chiếc tàu chuyên phục vụ khách đi lại. Mùa hè, khi lượng khách tăng đột biến, tàu sẽ chạy thêm giờ, thêm chuyến, còn như thông lệ một ngày có 2 chuyến tàu khứ hồi Vân Đồn - Quan Lạn, sáng sớm và đầu giờ chiều, mỗi chiều chỉ mất 45 phút.

Cuốn theo lời giới thiệu của anh Thảo, chúng tôi đến Quan Lạn từ lúc nào không hay. Đứng trên cầu cảng, chúng tôi có thể cảm nhận không gian rộng lớn của trời biển, những bãi cát trắng trải dài như vô tận và cái lạnh tê tái của mùa đông.

Trung tá Thảo vui vẻ với vai trò "tua - gai", cho biết, Quan Lạn có diện tích tự nhiên trên 6.500ha, dân số hơn 3.600 khẩu sống ở 8 thôn với 9 dân tộc anh em cùng sinh sống. Từ xa xưa, Quan Lạn đã được biết đến là một vùng đất cổ, phát triển khá sớm cả về kinh tế, văn hóa - nơi có thương cảng cổ Vân Đồn được triều đại nhà Lý thiết lập vào năm 1149. 5 năm trở lại đây, khi Nhà nước đẩy mạnh đầu tư, phát triển dịch vụ du lịch, bộ mặt xã đảo Quan Lạn đã thay đổi với những ngôi nhà cao tầng khang trang, hiện đại, những con đường bê tông đang được thi công khẩn trương. Nhưng nếu chỉ căn cứ vào những ngôi nhà cao tầng, những con đường đó để kết luận rằng xã đảo đã hết khó khăn thì đó đúng là thiếu sót lớn. Qua lời kể của người dân trên đảo thì điện ở Quan Lạn có lẽ là đắt nhất... thế giới, tính ra phải ngót nghét 17, 18 nghìn một số điện. Không chỉ đắt mà cách tính giá ở đảo cũng rất khác biệt. Không có giá điện bậc thang, ở đây mức thu tối thiểu cho mỗi gia đình khoảng 10 số điện/tháng, tiết kiệm dùng ít hơn cũng phải nộp mức sàn như vậy. Hơn nữa, người dân ở đảo vẫn đang dùng điện phân phối. Mùa đông điện chỉ có từ 18 giờ đến 23 giờ, còn mùa hè được thêm 4 giờ nữa, từ 10 giờ đến 14 giờ, thời gian còn lại "trắng điện". Tình trạng thiếu nước ngọt cũng khá phổ biến. Đây chính là 2 rào cản lớn nhất để Quan Lạn thực sự "vươn mình"

Trước kia, người dân Quan Lạn sinh sống chủ yếu bằng nghề đi biển, đào sá sùng và làm nước mắm. Nhưng vài năm trở lại đây, giao thông thuận lợi, khách du lịch tới đảo ngày một tăng, theo thống kê của Đồn BP Quan Lạn, hiện có tới một nửa hộ dân trên đảo làm du lịch. Các sản phẩm vốn là sinh kế của người dân trên đảo như sá sùng, nước mắm, hải sâm... trở thành những đặc sản mà ai ra đảo cũng muốn mang về làm quà. Trung tá Thảo kể: "Cách đây chừng hơn chục năm, Quan Lạn vẫn là những xóm chài nghèo xơ xác. Nhờ du lịch mà đảo đã có những bước chuyển mình. Chỉ cần có điện lưới nữa thôi, Quan Lạn sẽ bước hẳn sang một trang mới”. Anh cho biết thêm: "Dịp hè, trung bình mỗi ngày Quan Lạn đón trên 5 ngàn lượt khách du lịch, cao hơn dân số trên đảo. Nhờ sự định hướng, động viên, tạo điều kiện của chính quyền, nhiều hộ dân trên đảo đã mạnh dạn chuyển sang làm du lịch bằng cách vay vốn đầu tư xây dựng nhà hàng, khách sạn. Tuy lượng khách đông, có khi quá tải, nhưng những người dân kinh doanh dịch vụ du lịch trên đảo không có thói quen "chặt chém" như ở nhiều khu du lịch khác. Đó chính là điểm thu hút của thương hiệu du lịch đảo Quan Lạn. Du lịch phát triển kéo theo sự phát triển chung của đời sống kinh tế - xã hội trên đảo, số hộ khá giả ở Quan Lạn ngày càng tăng. Nhiều hộ chỉ thắng vài vụ sứa đã trở thành tỷ phú...".

Vùng biển của những vị tướng

Chúng tôi theo chân Trung tá Thảo đến trung tâm xã đảo Quan Lạn. Như một cuốn bách khoa toàn thư về xã đảo, anh Thảo kể: "Nơi đây thờ vị tướng biên phòng đầu tiên của Việt Nam được tôn làm Thành Hoàng". Để chúng tôi không phải tò mò, anh giải thích: "Từ thời nhà Trần, cha ông ta đã có tầm nhìn chiến lược về chủ quyền biển đảo. Vua Trần lúc đó đã cử Phó tướng Trần Khánh Dư  ra trấn ải ở miền Đông Bắc Vân Đồn. Vào tháng 2-1288, quân Nguyên đưa 200 chiến thuyền chở lương thực từ Khâm Châu (Trung Quốc) vào tiếp viện cho tướng quân Nguyên là Thoát Hoan đang ở Lạng Sơn. Tướng Trần Khánh Dư đã mai phục và tiêu diệt hơn 70 vạn quân Nguyên trên vùng biển này, góp phần quan trọng vào chiến thắng Bạch Đằng lịch sử năm 1288 của nhà Trần". 

Cảnh thường ngày ở Quan Lạn.

Cũng theo anh Thảo, đến nay, xã đảo Quan Lạn còn lập cả miếu thờ 3 vị tướng họ Phạm là Phạm Công Chính, Phạm Quý Công và Phạm Thuần Dụng, vốn là người địa phương đi theo làm tướng dưới quyền Trần Khánh Dư. Họ đều đã tham gia và chiến đấu dũng cảm trong trận hải chiến Vân Đồn năm 1288. Trần Khánh Dư và 3 phó tướng của mình được người dân Quan Lạn suy tôn làm Thành Hoàng làng. Hằng năm, vào ngày hội làng (diễn ra từ ngày 10 đến ngày 20 tháng 6 âm lịch, chính hội vào ngày 18 tháng 6 âm lịch, nhằm kỷ niệm chiến thắng Vân Đồn của Trần Khánh Dư), người dân rước ngai và tượng của ông ra đình Quan Lạn. Lễ hội Quan Lạn còn được gọi là Hội đua bơi (hay chèo bơi) Quan Lạn. Đây được coi là ngày lễ linh thiêng nhất của người dân Quan Lạn. Ngoài ra, ngư dân ở đây còn thờ Ngũ vị đại vương là 5 tước vương đời Trần bao gồm Trần Quang Khải, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật, Trần Quốc Tuấn, Trần Quốc Tảng. Đây đều là các danh tướng mà tên tuổi, chiến công của họ đều gắn liền với vùng đất biên cương phía Đông Bắc. "Trong tín ngưỡng của người dân nơi đây chú trọng thờ cúng các Nhân thần. Họ tôn vinh những nhân vật lịch sử chứ không phải nhân vật hư cấu" - Trung tá Thảo cho hay.

...Sau 8 giờ thăm đảo Quan Lạn, chúng tôi lên chuyến tàu cuối ngày để trở về đất liền. Đảo nhỏ dần xa sau những con sóng "bạc đầu". Chúng tôi sẽ nhớ mãi mảnh đất nơi đầu sóng ngọn gió dẫu vẫn còn nhiều khó khăn nhưng giờ đã khác xưa rất nhiều, bởi tiềm năng đang dần được đánh thức. Và đáng khâm phục và tự hào biết bao khi vẫn còn đó những con người vẫn đang ngày đêm kế tục sự nghiệp của các bậc tiền nhân, khắc phục khó khăn, bám trụ lại để canh trời, giữ biển, xây dựng đảo.