Tàu hải cảnh Trung Quốc dùng vòi rồng tấn công tàu Việt Nam. Ảnh: Internet

Trả lời phỏng vấn nhật báo "Thời báo Niu Yoóc" ngày 9-5, Giáo sư Tay-lo Phra-ven, Viện Công nghệ Ma-xa-chu-xét (Mỹ), chuyên gia nghiên cứu về các vấn đề lãnh thổ của Trung Quốc nhận định, đây là hành động phục vụ ý đồ chính trị của Bắc Kinh. Việc Trung Quốc đặt giàn khoan là nhằm khẳng định và thực thi quyền tài phán đối với các vùng nước mà Trung Quốc tuyên bố chủ quyền tại Biển Đông. Đánh giá về cơ sở pháp lý của việc Việt Nam khẳng định Trung Quốc đã vi phạm chủ quyền lãnh thổ, Giáo sư Phra-ven khẳng định vị trí Trung Quốc hạ đặt giàn khoan Hải Dương 981 rõ ràng nằm hoàn toàn trong Vùng đặc quyền kinh tế, thềm lục địa của Việt Nam.

Về tác động khu vực trước hành động xâm phạm chủ quyền Việt Nam của Trung Quốc, Giáo sư Phra-ven cho rằng hành động của Trung Quốc càng củng cố vững chắc hơn nhận thức của các quốc gia cũng có tuyên bố chủ quyền tại Biển Đông rằng Bắc Kinh luôn có tham vọng mở rộng lãnh thổ và thích hành động đơn phương. Ông nhấn mạnh các hành động của Trung Quốc trong những năm qua như mời các công ty dầu khí nước ngoài đầu tư khai thác tại các lô ngoài khơi bờ biển Việt Nam cho thấy rằng Trung Quốc có thiên hướng muốn bành trướng.

Tướng Đa-ni-en Sép-phe, nguyên Tùy viên Quân sự Pháp tại Việt Nam và Trung Quốc, nguyên cố vấn của Bộ Quốc phòng Pháp và là một nhà nghiên cứu có uy tín về Biển Đông, nhận định rằng bằng hành động đưa giàn khoan vào vùng đặc quyền kinh tế và thềm lục địa của Việt Nam, Trung Quốc đã vi phạm chủ quyền của Việt Nam. Ông cho rằng, hành động của Trung Quốc là bước đi mới trong tổng thể các hành động hòng độc chiếm Biển Đông bằng cái gọi là "đường chín đoạn" mà Trung Quốc đã đưa ra trước đó.

Ông An-tôn Xve-tốp, chuyên viên Hội đồng Đối ngoại Nga, cho rằng việc Trung Quốc hạ đặt giàn khoan trái phép tại thềm lục địa và vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam là hành động được lên kế hoạch bài bản. Theo ông Xve-tốp, các vụ gây hấn tương tự của Trung Quốc đã từng xảy ra nhiều lần trong quá khứ, song lần này đi xa hơn và nguy hiểm hơn. Việc Trung Quốc huy động một đội tàu hùng hậu để hộ tống giàn khoan đã nói lên tất cả. Chuyên viên cao cấp Viện Nghiên cứu phương Đông (Nga) Đmi-tơ-ri Mô-xi-a-cốp cũng khẳng định hành động của Trung Quốc là hết sức nguy hiểm, không chỉ gây căng thẳng trong khu vực, mà còn phá vỡ các nỗ lực và kế hoạch nhằm xây dựng mối quan hệ hợp tác hữu nghị Trung - Việt nói riêng và giữa Trung Quốc với các nước khác nói chung.

Trong bài viết đăng trên trang mạng The Diplomat ngày 12-5, Giáo sư Các-lơ Thay-ơ, thuộc Học viện Quốc phòng Ô-xtrây-li-a khẳng định việc Trung Quốc đặt giàn khoan Hải Dương 981 ở bên trong Vùng đặc quyền kinh tế của Việt Nam hôm 2-5 vừa qua là bất ngờ, gây hấn và bất hợp pháp. Vụ việc này đánh dấu lần đầu tiên Trung Quốc đặt một giàn khoan của mình trong vùng đặc quyền kinh tế của nước khác mà không xin phép trước. Đây là động thái bất ngờ trong bối cảnh quan hệ Việt Nam - Trung Quốc đang có xu hướng đi lên kể từ sau chuyến thăm Hà Nội của Thủ tướng Lý Khắc Cường vào tháng 10-2013. Ở thời điểm đó, hai bên tỏ ý đã đạt được nhất trí thúc đẩy thảo luận các vấn đề trên biển. Động thái này của Trung Quốc cũng gây bất ngờ, bởi Việt Nam không hề có bất kỳ hành động gây hấn nào trước đó. Các hành động của Trung Quốc là bất hợp pháp theo luật pháp quốc tế.

Chuyên gia Man-côm Cúc, Hiệu trưởng trường Nghiên cứu quốc tế thuộc Đại học Phlin-đơ A-đê-lai-dơ, chuyên gia cao cấp Viện Đông Nam Á (trụ sở tại Xin-ga-po) nhận định, kể từ năm 2010, Trung Quốc đã trở nên quyết đoán hơn trong việc bảo vệ các đòi hỏi chủ quyền lãnh thổ ở Biển Đông và biển Hoa Đông. Việc đưa giàn khoan tới ngoài khơi bờ biển Việt Nam là bằng chứng mới nhất của cách tiếp cận trên, cho thấy sự thiếu thiện chí trong việc tuân thủ các thỏa thuận đã ký hoặc tham gia các cuộc đối thoại có tính xây dựng với các nước mà Trung Quốc có tranh chấp. Gần đây Việt Nam không hề có hành động nào để Trung Quốc có thể coi là "khiêu khích".

Thời gian qua, mối quan ngại về tuyên bố chủ quyền biển của Trung Quốc đã gia tăng nhanh chóng. Sự thực là Trung Quốc đã ráo riết triển khai nhiều hoạt động nhằm thực thi trên thực tế chủ quyền biển đảo mà họ đang theo đuổi ở cả biển Hoa Đông và Biển Đông. Chính phủ Trung Quốc đã quyết định xây dựng nhiều công trình trên các bãi đá ở Biển Đông và thẳng tay ngăn chặn tàu thuyền của những nước có tuyên bố chủ quyền. Năm 2012, Trung Quốc thành lập cái gọi là thành phố Tam Sa để dễ bề kiểm soát những vùng biển còn tranh chấp với Phi-líp-pin và Việt Nam ở Biển Đông. Trong khi đó, máy bay và tàu chiến của Trung Quốc cũng tìm cách ngăn chặn việc Nhật Bản thực thi chủ quyền đối với quần đảo Xen-ca-cư. Tháng 11-2013, Trung Quốc tuyên bố thiết lập vùng nhận dạng phòng không (ADIZ) trên biển Hoa Đông. Tuy nhiên, những tham vọng bá quyền của Trung Quốc tại các vùng biển này đã bị lên án mạnh mẽ.