Hoài Phương dẫn tôi lên lầu một của căn nhà thoáng mát, bốn bề cây lá sum xuê. Phòng thờ cố Thiếu tướng Nguyễn Văn Bên chan hòa ánh sáng, lộng gió trời Nam. Hoài Phương thắp hai nén nhang. Tôi cắm nén nhang trước di ảnh của anh mà lòng xốn xang vì tình thương, nỗi nhớ một vị tướng tài năng, thông minh, trách nhiệm cao với công việc.

Anh Ba Bên sinh ra ở vùng sông nước Ô Môn, Cần Thơ. Đang học ở trường Bách Nghệ Sài Gòn, năm 1945, anh trở về quê và tham gia cách mạng. Chàng trai 17 tuổi Ba Bên dũng cảm, thông minh hoàn thành tốt công việc được các anh chị, cô chú giao cho. Ít lâu sau, anh nhập ngũ vào một đơn vị thuộc lực lượng vũ trang Quân khu 9. Bảy năm lăn lộn, gắn bó với chiến trường, anh Ba Bên nhiều lần cùng đồng đội đêm đêm đi vào từng ấp, xóm, nhà dân nắm tình hình, tuyên truyền vận động quần chúng về các chủ trương, chính sách của Đảng, của Bác Hồ. Anh cùng anh em trong đơn vị phát triển cơ sở, tham gia xây dựng, củng cố chính quyền cách mạng non trẻ tại quê hương mình. Thời gian ở đơn vị cơ động của quân khu, anh đã dũng cảm tham gia nhiều trận đánh, nhiều chiến dịch như Đầm Vuông, Tầm Vu nổi tiếng cả nước. Thắng lợi vẻ vang của các chiến dịch, trận đánh trên chiến trường Quân khu 9 cùng với thắng lợi của các chiến trường, địa phương khác trong cả nước đã góp phần quan trọng tạo thế và lực cho toàn quân, toàn dân ta làm nên chiến thắng lịch sử Điên Biên Phủ chấn động năm châu, buộc thực dân Pháp phải ký kết Hiệp định Giơ-ne-vơ năm 1954.

Lực lượng Công an nhân dân vũ trang truy bắt toán biệt kích địch trên vùng biên giới Con Cuông (Nghệ An). Ảnh: Tư liệu

Tập kết ra Bắc, anh lính trẻ quê Nam Bộ Ba Bên được cấp trên cử đi học trường Sĩ quan Lục quân. Thời ấy, người lính nào được đi học sĩ quan là một sự chọn lọc của tổ chức và là vinh dự lớn cho bản thân, gia đình. Hàng trăm tướng lĩnh, chỉ huy tài giỏi của Quân đội ta đã trưởng thành từ ngôi trường có bề dày lịch sử và danh giá này. Anh tự nhủ mình phải học thật tốt để không phụ lòng tin của cấp trên, xứng đáng là hậu duệ của Anh hùng Nguyễn Trung Trực - người chỉ huy lực lượng nghĩa quân chống thực dân Pháp, từ những ngày đầu chúng đặt chân xâm lược Việt Nam.

 Sau những tháng năm miệt mài học tập, anh Ba Bên tốt nghiệp và tình nguyện lên công tác ở Tây Bắc. Năm 1959, Thượng úy Nguyễn Văn Bên được điều về nhận nhiệm vụ ở Ban Tham mưu, Công an nhân dân vũ trang Khu Tây Bắc. Tây Bắc núi non trùng điệp. Thời ấy, dân cư ở đây thưa thớt, đi lại khó khăn. Thời tiết, địa hình Tây Bắc khác xa với địa hình sông nước miền Tây Nam Bộ. Đời sống, sinh hoạt của đồng bào các dân tộc còn nhiều vất vả. Miền Bắc mới giải phóng được mấy năm nên bọn phản động, bọn phỉ, các phần tử xấu, mê tín dị đoan ráo riết hoạt động chống phá cách mạng. Anh tự nhủ lòng mình phải cố gắng vượt qua gian khổ khó khăn cùng đồng chí, đồng đội hoàn thành tốt nhiệm vụ bảo vệ vững chắc chủ quyền, an ninh biên giới của Tổ quốc. Anh nhiều lần vượt núi, băng rừng đến các đồn biên phòng, đến các bản làng trên tuyến biên giới Tây Bắc nắm tình hình làm công tác vận động quần chúng. Anh cùng đồng đội bàn bạc, đề xuất với cấp trên nhiều biện pháp, chương trình công tác, phương án chiến đấu bảo vệ nhân dân, bảo vệ biên giới quốc gia.

Công tác, chiến đấu ở miền Bắc, anh Ba Bên vẫn nặng lòng, đau đáu nhớ về miền Nam, nhớ về vùng sông nước Nam Bộ, nhớ về nơi chôn nhau cắt rốn của mình đang bị kẻ thù chia cắt. Năm 1964, sau khi học ở Học viện Biên phòng Liên Xô về, anh tình nguyện trở lại miền Nam làm Phó phòng Tác chiến Quân khu 8. Rồi anh được giao làm Trung đoàn trưởng, kiêm Chính ủy, kiêm Tham mưu trưởng Trung đoàn Vận tải chuyên chở vũ khí, lương thực, thực phẩm, quân trang, quân dụng... cho các đơn vị trên chiến trường Nam Bộ. Trung đoàn của anh còn tham gia nhiều trận chiến đấu, lập nhiều chiến công ở địa bàn quân khu, ở chiến trường Campuchia. Anh càng được cấp trên tin tưởng, giao cho nhiều nhiệm vụ quan trọng, nặng nề nhưng vinh dự, vẻ vang. Đó là việc anh được giao làm nhiệm vụ Chỉ huy phó Tham mưu trưởng Lực lượng An ninh vũ trang miền Nam, chỉ huy đơn vị bảo vệ Trung ương Cục, bảo vệ các đồng chí lãnh tụ của Đảng đi đến, công tác, làm việc ở các vùng giải phóng. Đơn vị của anh sau này là Trung đoàn 180, đơn vị được Đảng, Nhà nước và nhân dân đặc biệt tin cậy. Anh Ba Bên còn trực tiếp chỉ đạo, thành lập các đồn biên phòng đầu tiên ở Xa Mát, Tân Biên, tỉnh Tây Ninh, năm 1973. Các vị trí công tác tiếp theo của anh là Phó Tham mưu trưởng Bộ Tư lệnh BĐBP, Cục trưởng Cục Biên phòng Quân khu 7, Phó Tư lệnh BĐBP. Có thể nói, dù nhận bất cứ nhiệm vụ gì, ở bất cứ đâu, anh Ba Bên đều toàn tâm toàn ý với công việc, hoàn thành xuất sắc các nhiệm vụ được giao. Anh luôn nắm chắc tình hình các đơn vị, địa phương nơi biên giới, hải đảo. Anh đã tham mưu, đề xuất với Bộ Tư lệnh BĐBP, Bộ Tư lệnh Quân khu 7, cấp ủy, chính quyền các địa phương nhiều biện pháp, phương án công tác chiến đấu, bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới Tổ quốc. Anh đã góp phần quan trọng vào việc bồi dưỡng, đào tạo nhiều cán bộ, chiến sĩ BĐBPcó đủ trình độ, năng lực, an tâm, vững vàng chiến đấu, công tác trên mọi miền biên cương của Tổ quốc.

Viết về cố Thiếu tướng Nguyễn Văn Bên mà không đề cập đến sự cương trực, thẳng thắn, trong sáng, thân tình của anh là một thiếu sót lớn. Sau giải phóng miền Nam, do bọn thù địch ở bên ngoài cấu kết với bọn phản động ở bên trong chống phá cách mạng nên tình hình ở biên giới Tây Nguyên vô cùng căng thẳng, phức tạp. Bọn FULRO hoành hành ở nhiều bản làng, thôn xóm. Chúng tuyên truyền, nói xấu chính quyền cách mạng. Chúng dụ dỗ, đe dọa, lôi kéo nhiều thanh niên đồng bào dân tộc đi theo chúng đốt phá nhà cửa, ngăn cản bà con lên nương đến rẫy cày cuốc, làm ăn. Tệ nạn mê tín dị đoan hoành hành. Nạn đói, rét, bệnh tật đe dọa từng ngày bà con các dân tộc nơi đây.

Dịp này, Trung ương cử đoàn công tác do một đồng chí lãnh đạo cấp cao dẫn đầu vào làm việc với lãnh đạo địa phương và lực lượng vũ trang đóng quân trên địa bàn. Sau khi nghe báo cáo tình hình, đồng chí cán bộ cấp trên chỉ đạo: Các đồng chí ở đây phải dùng sức mạnh của lực lượng vũ trang tiêu diệt hết bọn phản động, bọn FULRO, làm trong sạch địa bàn, đem lại bình yên cho đồng bào các dân tộc Tây Nguyên.

Đến lượt mình phát biểu, anh Ba Bên nói: "Tôi đồng ý chúng ta phải làm trong sạch địa bàn, đem lại bình yên cho đồng bào các dân tộc làm ăn, sinh sống. Về biện pháp, ta không nên chỉ dùng lực lượng vũ trang để chiến đấu, tiêu diệt bọn phản động, FULRO như từng làm với Mỹ-ngụy. Biện pháp chính của chúng ta nên làm là đẩy mạnh, làm tốt công tác vận động quần chúng. Chúng ta phải tuyên truyền, vận động người thân của những người theo FULRO kêu gọi chồng con, anh em mình trở về, không nghe theo lời bọn phản động làm hại buôn làng, gia đình mình". Anh Ba Bên dừng lại một lúc rồi nói tiếp: "Những người đi theo FULRO phần lớn là con em đồng bào các dân tộc ở địa phương. Ban ngày nhiều người vẫn đi nương, đi rẫy, làm ăn bình thường, đêm họ mới đi theo bọn phản động và làm việc cho chúng. Chúng ta không thể bắt và tiêu diệt hết họ. Chỉ có cảm hóa gia đình, người thân và bản thân những người đó, giúp đỡ bà con lao động sản xuất, nâng cao đời sống cho mọi người thì hy vọng mới giải quyết cơ bản được việc này". Trước sự phân tích chặt chẽ, có lý có tình của anh Ba Bên, những người có mặt tại buổi làm việc và đồng chí lãnh đạo cao cấp cũng đồng ý, chỉ đạo thực hiện theo đề xuất của đồng chí Ba Bên.      

Cá tính của anh Ba Bên là vậy. Anh cương trực và mạnh mẽ. Anh nghiêm khắc nhưng thân thiết, chân thành, thương yêu, gần gũi với cấp dưới của mình. Đại tá Nguyễn Hữu Nam công tác nhiều năm ở Bộ Tham mưu BĐBP, xúc động nói với tôi: Năm 1978, anh công tác ở Cục Tham mưu thì có lệnh điều động đi chiến đấu ở Campuchia. Anh đang chuẩn bị để sẵn sàng lên đường thì có lệnh hoãn lại. Sau này, anh mới biết đó là ý kiến của Thủ trưởng Ba Bên, Cục phó Cục Tham mưu. Số là vào thời điểm đó, anh Hữu Nam mới đưa vợ từ ngoài Bắc vào TP Hồ Chí Minh. Lúc này, vợ anh Nam mới đẻ song sinh hai con gái chưa đầy tháng. Biết Hữu Nam đi Campuchia lúc này, ở nhà vợ con sẽ vất vả. Anh Ba Bên không đành lòng để cấp dưới của mình ra chiến trường trong hoàn cảnh như vậy nên đã báo cáo với cấp trên cho Hữu Nam tạm thời ở lại tiếp tục làm việc ở Thường trực Cục Tham mưu.

Đại tá Nguyễn Hoài Phương, hiện là Đại biểu Quốc hội, Chỉ huy trưởng BĐBP Tây Ninh tâm sự với tôi về người cha rất mực thương yêu của mình: "Ba em rất thương yêu, lo lắng cho mẹ con em. Cụ cũng rất nghiêm khắc với vợ con, nhất là những gì liên quan đến công việc của mình và của tập thể. Ông không bao giờ đem chuyện của cơ quan, công việc của bản thân về nói ở nhà".