Cô và trò trường Trung học cơ sở Hua Thanh, tỉnh Điện Biên trong giờ học. Ảnh: N.B

Thành tựu đáng khích lệ

Trong những năm qua, giáo dục vùng dân tộc thiểu số (DTTS), miền núi đã có những tiến bộ đáng khích lệ. Trường, lớp học được quan tâm đầu tư xây dựng ngày càng khang trang, đảm bảo đủ điều kiện để từng bước nâng cao chất lượng dạy và học. Quy mô, mạng lưới trường lớp vùng DTTS có bước phát triển vượt bậc.

Đến nay, phần lớn thôn, bản vùng cao, vùng sâu, vùng xa, biên giới đã có lớp mầm non (chủ yếu là mẫu giáo). Nhiều địa phương có biện pháp sáng tạo về xã hội hóa, huy động các nguồn lực nhằm thực hiện phòng chống suy dinh dưỡng cho trẻ. Tỷ lệ huy động trẻ mẫu giáo 5 tuổi ra lớp năm học 2013-2014 tại vùng DTTS, miền núi đạt gần 97%.

Hiện nay, 100% số xã có trường tiểu học hoàn chỉnh ở khu vực trung tâm xã. Các điểm trường lẻ, lớp ghép được mở ở hầu hết các thôn, bản, buôn, sóc vùng sâu, vùng cao, vùng đặc biệt khó khăn, tạo cơ hội cho trẻ em các DTTS trong độ tuổi (6-14) được đi học. Chất lượng giáo dục tiểu học từng bước được cải thiện và phát triển theo hướng ổn định và bền vững. Nhiều trường tiểu học vùng DTTS đã đạt chuẩn Quốc gia. Mạng lưới trường, lớp trung học đã phát triển đến khắp các xã, huyện miền núi, vùng DTTS. Chất lượng giáo dục phổ thông ở miền núi, vùng DTTS đã có những chuyển biến quan trọng. Đến tháng 6-2010, cả nước đã hoàn thành phổ cập giáo dục Trung học cơ sở.

Bên cạnh đó, hệ thống giáo dục chuyên biệt gồm: Trường phổ thông dân tộc nội trú (PTDTNT), phổ thông dân tộc bán trú (PTDTBT), dự bị đại học (DBĐH) ngày càng phát triển cả về số lượng và chất lượng. Đến năm học 2013-2014, trường PTDTNT được thành lập ở 50 tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương với 304 trường, quy mô trên 86.000 học sinh. Tất cả các DTTS đều đã có con em theo học tại trường PTDTNT.

Hàng năm, có khoảng gần 6.000 học sinh (HS) các trường PTDTNT tốt nghiệp Trung học phổ thông, trong đó, có 50% HS thi đỗ thẳng vào đại học, cao đẳng. Đến năm học 2013-2014, toàn quốc có 797 trường PTDTBT thuộc 26 tỉnh. Toàn quốc hiện có 4 trường DBĐH và 5 khoa dự bị thuộc 5 trường đại học với quy mô hơn 5.000 HS dự bị/năm.

Các trường DBĐH đã và đang thực hiện tốt việc tạo nguồn đào tạo sinh viên DTTS ở các địa phương có điều kiện KT-XH đặc biệt khó khăn. Nhà nước đã có nhiều chính sách hỗ trợ phát triển giáo dục đại học ở vùng miền núi, vùng đồng bào DTTS. Nhờ có các chế độ ưu tiên, số lượng học sinh sau khi tốt nghiệp trung học phổ thông tiếp tục học lên đại học, cao đẳng tăng lên đáng kể, góp phần không nhỏ vào việc phát triển đội ngũ trí thức cho vùng DTTS.

Bên cạnh việc đầu tư phát triển quy mô hệ thống trường lớp các cấp, Nhà nước còn đẩy mạnh công tác dạy tiếng DTTS. Đến năm học 2013-2014, dạy tiếng DTTS được thực hiện ở 22 tỉnh/thành phố, tiếp tục duy trì dạy 7 thứ tiếng DTTS (Chăm, Khmer, Êđê, Bana, Jrai, Mông và thí điểm dạy tiếng Hoa) tại 737 trường phổ thông. Việc đào tạo, bồi dưỡng tiếng DTTS đã giúp một bộ phận cán bộ, công chức biết sử dụng tiếng DTTS, am hiểu phong tục tập quán nên đã vận động, thuyết phục đồng bào các dân tộc thực hiện chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách và pháp luật của Nhà nước có hiệu quả.

Những vấn đề đặt ra

Mặc dù GD-ĐT vùng DTTS, miền núi nước ta đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trong công cuộc đổi mới. Tuy nhiên, so với yêu cầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, nhất là yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng, tái cơ cấu nền kinh tế và phát triển bền vững vùng DTTS, miền núi, GD-ĐT còn nhiều yếu kém, bất cập cần phải khắc phục. Đó là mạng lưới trường học, điều kiện cơ sở vật chất, thiết bị dạy học ở vùng DTTS, miền núi đã được tăng cường đầu tư, nhưng vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển quy mô và nâng cao chất lượng giáo dục, đặc biệt ở một số trường chuyên biệt vùng DTTS.

Chất lượng GD-ĐT ở miền núi, vùng DTTS một số nơi còn thấp so với yêu cầu: Tỷ lệ HS có học lực khá, giỏi thấp. Tỷ lệ huy động trẻ em DTTS đi học phổ thông còn thấp và không đồng đều giữa các dân tộc. Đội ngũ giáo viên, cán bộ quản lý giáo dục vẫn còn thiếu về số lượng, yếu về năng lực sư phạm và năng lực tổ chức các hoạt động giáo dục. Quy mô và mạng lưới các cơ sở đào tạo đại học, cao đẳng và trung cấp chuyên nghiệp vùng DTTS có bước phát triển mạnh, song sự đáp ứng về chất lượng, ngành nghề đào tạo cho các địa phương vẫn đang là vấn đề khó khăn. Chế độ chính sách cho người dạy, người học ở miền núi, vùng DTTS, vùng có điều kiện KT-XH đặc biệt khó khăn vẫn còn một số hạn chế, bất cập về đối tượng, định mức, thời gian hưởng, phương thức hỗ trợ…

Để triển khai thực hiện có hiệu quả Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 44/NQ-CP ngày 9-6-2014 Chương trình hành động của Chính phủ thực hiện Nghị quyết số 29-NQ/TW, GDDT cần tập trung vào các nhiệm vụ cơ bản: Trước hết là đẩy mạnh tuyên truyền, nâng cao nhận thức của cộng đồng, cha mẹ học sinh về quyền học tập của trẻ em, về chủ trương, nhiệm vụ và giải pháp đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục nói chung, GDDT nói riêng để mỗi gia đình, mỗi người dân nhận thức một cách đầy đủ về ý nghĩa quan trọng của GD-ĐT trong công cuộc xóa đói giảm nghèo, cải thiện điều kiện sống, thực hiện công bằng trong giáo dục ở miền núi, vùng DTTS.

Thực hiện tuyên truyền làm cho các cấp ủy đảng, chính quyền, đoàn thể, các tổ chức xã hội và đội ngũ nhà giáo, cán bộ quản lý giáo dục ở miền núi, vùng DTTS coi nhiệm vụ đổi mới căn bản, toàn diện GDDT là nhiệm vụ của chính mình, là điều kiện đảm bảo để thực hiện thành công công cuộc đổi mới căn bản, toàn diện GD-ĐT.

Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương khóa XI đã ban hành Nghị quyết số 29-NQ/TW “về đổi mới căn bản, toàn diện GD-ĐT, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế”. Trong đó, đối với GDDT, giáo dục vùng khó khăn và các đối tượng diện chính sách, Nghị quyết xác định: “Ưu tiên đầu tư phát triển GD-ĐT ở các vùng đặc biệt khó khăn, vùng dân tộc thiểu số và các đối tượng diện chính sách. Thực hiện dân chủ hóa, xã hội hóa GD-ĐT”.

Bên cạnh đó, cần đổi mới nội dung, phương pháp giáo dục phù hợp với đối tượng người học vùng DTTS, đặc biệt chú trọng chuẩn bị tốt tiếng Việt cho trẻ DTTS trước khi vào lớp 1. Tiếp tục hoàn thiện hệ thống mạng lưới trường, lớp vùng DTTS, miền núi phù hợp với điều kiện của miền núi, vùng DTTS, tạo điều kiện thuận lợi cho trẻ em, người học vùng DTTS được tham gia học tập.

Đồng thời đổi mới tổ chức và hoạt động giáo dục của các loại hình trường chuyên biệt này nhằm đáp ứng nhu cầu học tập của HS các DTTS, nhu cầu tạo nguồn đào tạo cán bộ và nguồn nhân lực DTTS có chất lượng cho các địa phương. Ngoài ra, cần tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý, hoàn thiện hệ thống quản lý, chỉ đạo GDDT ở các tỉnh/thành phố có đông học sinh DTTS, bảo đảm mỗi sở GD-ĐT có bộ phận đầu mối quản lí, chỉ đạo về GDDT của địa phương.

Phát triển đội ngũ nhà giáo và cán bộ quản lý giáo dục vùng DTTS đủ về số lượng, đồng bộ về cơ cấu, đạt các tiêu chuẩn về trình độ chuyên môn, nghiệp vụ đáp ứng yêu cầu của sự nghiệp đổi mới GD-ĐT. Đồng thời tăng cường đầu tư cơ sở vật chất, thiết bị cho các cơ sở giáo dục vùng DTTS. Đẩy mạnh việc nghiên cứu và ứng dụng khoa học giáo dục và khoa học quản lý giáo dục trong GDDT. Rà soát, điều chỉnh chính sách, chế độ phù hợp đối với người dạy và người học vùng DTTS, miền núi.